ডিজিটেল যুগত ইছলামী জীৱন-যাপন: সুযোগ, প্ৰত্যাহ্বান আৰু আমাৰ দায়িত্ব
ভূমিকা
বৰ্তমান যুগক তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ যুগ বুলি কোৱা হয়। স্মাৰ্টফোন, ইণ্টাৰনেট, ছ’চিয়েল মিডিয়া আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ দৰে আধুনিক প্ৰযুক্তিয়ে আমাৰ জীৱন-যাপনৰ ধৰণক আমূল সলনি কৰি পেলাইছে। আজি মানুহে মুহূৰ্ততে পৃথিৱীৰ এপ্ৰান্তৰ পৰা আন প্ৰান্তলৈ যোগাযোগ স্থাপন কৰিব পাৰে। শিক্ষা, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, চিকিৎসা, গৱেষণা, সামাজিক সম্পৰ্ক—সকলো ক্ষেত্ৰতেই ডিজিটেল প্ৰযুক্তিৰ প্ৰভাৱ স্পষ্টভাৱে পৰিলক্ষিত হয়।
মুছলমান সমাজো এই পৰিৱৰ্তনৰ বাহিৰত নহয়। বৰং আজিৰ মুছলমানসকলৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এক বৃহৎ অংশ ডিজিটেল মাধ্যমৰ সৈতে জড়িত। কোৰআন তিলাৱত, ইছলামী জ্ঞান আহৰণ, দাওৱাহ, অনলাইন ব্যৱসায় আদি বহু কাম এতিয়া ডিজিটেল মাধ্যমৰ যোগেদি সম্পন্ন কৰা হয়। আনহাতে, ইয়াৰ লগে লগে কিছুমান নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক সমস্যাও দেখা দিছে; যেনে সময়ৰ অপচয়, অনলাইন আসক্তি, অপপ্ৰচাৰ, গীবত, অশ্লীলতা আৰু আত্মপ্ৰদৰ্শনৰ প্ৰৱণতা।
প্ৰযুক্তি: নিয়ামত নে পৰীক্ষা?
ইছলামে প্ৰযুক্তিক নিজে ভাল বা বেয়া বুলি ঘোষণা নকৰে। কোনো বস্তুৰ কল্যাণ বা অকল্যাণ মূলতঃ তাৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এটা স্মাৰ্টফোনৰ জৰিয়তে এজন মানুহে কোৰআন অধ্যয়ন কৰিব পাৰে, আনহাতে একেই যন্ত্ৰৰ দ্বাৰা গুনাহৰ পথতো আগবাঢ়িব পাৰে। সেইবাবে প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰতো মুমিনসকলৰ বাবে সচেতনতা আৰু তাকৱা অতি প্ৰয়োজনীয়।
আল্লাহ তা'আলাই কৈছে—
﴿وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ﴾
(ছুৰা আল-আম্বিয়া: ৩৫)
অৰ্থঃ “আমি তোমালোকক পৰীক্ষা কৰাৰ উদ্দেশ্যে ভাল আৰু বেয়া দুয়োটাৰে পৰীক্ষা কৰোঁ; আৰু অৱশেষত তোমালোক আমাৰ ওচৰলৈকে উভতি আহিবা।”
এই আয়াতৰ পোহৰত আমি বুজিব পাৰোঁ যে জীৱনৰ বহু নিয়ামতৰ দৰেই ডিজিটেল প্ৰযুক্তিও এক পৰীক্ষা। যদি ইয়াক আল্লাহৰ সন্তুষ্টি লাভৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে ই কল্যাণৰ কাৰণ হ’ব। কিন্তু যদি ইয়াৰ অপব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে সেয়া আধ্যাত্মিক ক্ষতিৰ কাৰণ হ’ব পাৰে।
ৰাছূলুল্লাহ ﷺ-এ কৈছে-“তোমালোকৰ প্ৰত্যেকেই দায়িত্বশীল, আৰু প্ৰত্যেককে নিজৰ দায়িত্ব সম্পৰ্কে জবাবদিহি কৰিব লাগিব।” (ছহীহ বুখাৰী, ছহীহ মুছলিম)
সেয়েহে ডিজিটেল মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়তো এজন মুছলমানে এই কথা সদায় মনত ৰাখিব লাগিব যে আল্লাহ তেওঁৰ সকলো কৰ্ম আৰু আচৰণৰ বিষয়ে অৱগত।
জ্ঞান আহৰণৰ নতুন দুৱাৰ আৰু সত্যতা নিৰ্ণয়ৰ দায়িত্ব
ডিজিটেল যুগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধাসমূহৰ ভিতৰত এটা হৈছে জ্ঞানৰ সহজলভ্যতা। এসময়ত কোৰআন, হাদীছ, তাফছীৰ বা ফিকহৰ কিতাপ লাভ কৰিবলৈ বিশেষ প্ৰচেষ্টা কৰিব লাগিছিল। কিন্তু আজি ইণ্টাৰনেটৰ সহায়ত মুহূৰ্ততে বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰখ্যাত আলিম, গৱেষক আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ জ্ঞানভাণ্ডাৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব পৰা যায়।
এই যুগত এজন শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ ঘৰতে বহি কোৰআনৰ তাফছীৰ, হাদীছৰ ব্যাখ্যা আৰু ইছলামী ইতিহাস অধ্যয়ন কৰিব পাৰে। এই সুবিধা নিঃসন্দেহে আল্লাহৰ এক মহান নিয়ামত।
কিন্তু ইয়াৰ লগে লগে এক ডাঙৰ সমস্যা হৈছে অবিশ্বস্ত তথ্যৰ প্ৰসাৰ। ছ’চিয়েল মিডিয়া বা বিভিন্ন অনলাইন প্লেটফৰ্মত এনে বহু ব্যক্তি আছে, যিসকলে পৰ্যাপ্ত ইছলামী জ্ঞান নথকাকৈও ফতোৱা বা ধৰ্মীয় ব্যাখ্যা আগবঢ়ায়। ফলত বহু মানুহ বিভ্ৰান্ত হয়।
সেয়েহে যিকোনো ধৰ্মীয় তথ্য গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে তাৰ উৎস পৰীক্ষা কৰা অতি জৰুৰী। কোৰআন-ছুন্নাহৰ সৈতে সংগতি থকা আৰু স্বীকৃত আলিমসকলৰ ব্যাখ্যাৰ ওপৰত ভৰসা কৰাটোৱেই এজন সচেতন মুছলমানৰ দায়িত্ব।
ছ’চিয়েল মিডিয়া আৰু ইখলাছৰ পৰীক্ষা
বৰ্তমান সময়ত ছ’চিয়েল মিডিয়া মানুহৰ জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিছে। ফেচবুক, ইউটিউব, ইনষ্টাগ্ৰাম, এক্স আদি মাধ্যমত মানুহে নিজৰ চিন্তা-চৰ্চা, অভিজ্ঞতা আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ প্ৰকাশ কৰে। এই মাধ্যমসমূহক ভাল কামৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা সম্ভৱ। কোৰআনৰ আয়াত, হাদীছ, উপদেশমূলক লেখা আৰু দাওৱাহমূলক বিষয়বস্তু প্ৰচাৰ কৰি বহু মানুহৰ উপকাৰ সাধন কৰিব পাৰি।
কিন্তু ইয়াৰ লগে লগে ইখলাছ বা নিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰত এক সূক্ষ্ম বিপদো আছে। বহু সময়ত মানুহে অজানিতে আল্লাহৰ সন্তুষ্টিৰ পৰিৱৰ্তে মানুহৰ প্ৰশংসা লাভৰ উদ্দেশ্যে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
আজিৰ “লাইক”, “কমেণ্ট” আৰু “ফ’ল’ৱাৰ”ৰ সংস্কৃতিয়ে কেতিয়াবা মানুহক আত্মপ্ৰদৰ্শনৰ ফালে ঠেলি দিয়ে। সেয়েহে ছ’চিয়েল মিডিয়াত কোনো ভাল কাম শ্বেয়াৰ কৰাৰ আগতে আমি নিজৰ নিয়্যত পৰীক্ষা কৰিব লাগিব। এই কামটো আল্লাহৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে নে মানুহৰ প্ৰশংসা লাভৰ বাবে—সেই প্ৰশ্ন নিজকে সুধিব লাগিব।
সময়: মুমিনৰ মূল্যবান সম্পদ
মানুহৰ জীৱনত সময় আটাইতকৈ মূল্যবান সম্পদ। ধন-সম্পত্তি হেৰুৱালে পুনৰ লাভ কৰিব পাৰি, কিন্তু এবাৰ পাৰ হৈ যোৱা সময় কেতিয়াও ঘূৰাই আনিব নোৱাৰি। ডিজিটেল যুগত বহু মানুহে নজনাকৈ ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা মোবাইল ফোন আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াত অতিবাহিত কৰে। কিছু সময়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰা ব্যক্তিয়ে বহু সময় পাছতহে উপলব্ধি কৰে যে তেওঁৰ মূল্যবান সময় কিমান অপচয় হৈছে। ৰাছূলুল্লাহ ﷺ-এ কৈছে-“দুটা নিয়ামত এনে আছে, যাৰ ক্ষেত্ৰত বহু মানুহ প্ৰতাৰিত হয়—সুস্থতা আৰু অৱসৰ সময়।” (ছহীহ বুখাৰী) এজন মুমিনে নিজৰ সময়ৰ সদ্ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে। নামাজ, কোৰআন তিলাৱত, পৰিয়ালৰ সৈতে সময় কটোৱা, অধ্যয়ন আৰু সমাজসেৱাৰ দৰে কামত সময় ব্যয় কৰা উচিত। ডিজিটেল মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰিব লাগিব, কিন্তু সেই ব্যৱহাৰ যাতে জীৱনৰ মূল উদ্দেশ্যক বাধাগ্ৰস্ত নকৰে, সেই বিষয়ে সদায় সজাগ থাকিব লাগিব।
ডিজিটেল নৈতিকতা আৰু দায়িত্ববোধ
ইছলাম কেৱল মছজিদ বা ইবাদতৰ মাজত সীমাবদ্ধ নহয়; মানুহৰ প্ৰতিটো কথা, কৰ্ম আৰু আচৰণৰ লগতো ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছে। সেয়েহে বাস্তৱ জীৱনৰ দৰে ডিজিটেল জগততো এজন মুছলমানে ইছলামী নৈতিকতা অনুসৰণ কৰা জৰুৰী।
আল্লাহ তা'আলাই কৈছেঃ
﴿مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ﴾
(ছুৰা কাফ: ১৮)
অৰ্থঃ “মানুহে যি কথাই উচ্চাৰণ নকৰক কিয়, তাৰ ওচৰতে এজন প্ৰস্তুত পৰ্যবেক্ষক (ফিৰিস্তা) উপস্থিত থাকে।”
ৰাছূলুল্লাহ ﷺ-এ কৈছেঃ “যি ব্যক্তি আল্লাহ আৰু আখিৰাতৰ ওপৰত ঈমান ৰাখে, তেওঁ ভাল কথা কওক অথবা নীৰৱ থাকক।” (ছহীহ মুছলিম)
আজিৰ অনলাইন জগতত বহু মানুহে নিজৰ পৰিচয় গোপন কৰি আনক অপমান কৰে, মিছা অপবাদ দিয়ে, গীবত কৰে বা ভুল তথ্য প্ৰচাৰ কৰে। কিন্তু এজন মুমিনে কেতিয়াও পাহৰিব নালাগে যে আল্লাহৰ দৃষ্টিৰ পৰা কোনো কৰ্ম গোপন নহয়।
এটা মিছা খবৰ, এটা অপমানজনক মন্তব্য অথবা এটা দায়িত্বহীন পোষ্টে হাজাৰ হাজাৰ মানুহৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে। সেয়েহে কোনো তথ্য শ্বেয়াৰ কৰাৰ আগতে তাৰ সত্যতা যাচাই কৰা, আনৰ সন্মান ৰক্ষা কৰা আৰু শালীন ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰতিজন মুছলমানৰ দায়িত্ব।
আগন্তুক প্ৰজন্ম আৰু ডিজিটেল শিক্ষা
আজিৰ শিশুসকল পূৰ্বৰ যিকোনো প্ৰজন্মতকৈ অধিক ডিজিটেল পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হৈছে। বহু শিশুৱে অতি কম বয়সতে স্মাৰ্টফোন, ইণ্টাৰনেট আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ সৈতে পৰিচিত হৈ পৰে।
এই পৰিস্থিতিত পিতৃ-মাতৃ, শিক্ষক আৰু সমাজৰ দায়িত্ব পূৰ্বতকৈ বহু গুণ বৃদ্ধি পাইছে।
আল্লাহ তা'আলাই কৈছে-
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا﴾ (ছুৰা আত-তাহৰীম: ৬)
অৰ্থঃ “হে ঈমান্দাৰসকল! তোমালোকে নিজকে আৰু নিজৰ পৰিয়ালক জাহান্নামৰ জুইৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।”
সন্তানক কেৱল আধুনিক শিক্ষা দিয়াই যথেষ্ট নহয়; তেওঁলোকক ডিজিটেল মাধ্যম সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ শিক্ষাও দিব লাগিব। কোনটো বিষয় উপকাৰী, কোনটো ক্ষতিকাৰক, কোনটো তথ্য বিশ্বাসযোগ্য আৰু কোনটো বিভ্ৰান্তিকৰ... এইবোৰ চিনাক্ত কৰাৰ দক্ষতা গঢ়ি তোলা অতি জৰুৰী।
যদি আমি সন্তানক স্মাৰ্টফোন দিওঁ, কিন্তু নৈতিক দিশ-নিৰ্দেশনা নিদিওঁ, তেন্তে তেওঁলোক বহু বিপদৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে। সেয়েহে ডিজিটেল সাক্ষৰতাৰ লগে লগে ইছলামী আখলাক আৰু তাকৱাৰ শিক্ষাও সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ডিজিটেল জগতত দাওৱাহৰ সুবৰ্ণ সুযোগ
ডিজিটেল যুগে দাওৱাহৰ ক্ষেত্ৰত এক নতুন অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছে। অতীতত কোনো বক্তৃতা বা শিক্ষা সীমিত অঞ্চলৰ মানুহে শুনিব পাৰিছিল। কিন্তু আজি এটা ভিডিঅ’, এটা লেখা বা এটা বক্তব্য মুহূৰ্ততে বিশ্বৰ লাখ লাখ মানুহৰ ওচৰলৈ পৌঁছিব পাৰে।
সেয়েহে ছ’চিয়েল মিডিয়া, ইউটিউব, ব্লগ, পডকাষ্ট আৰু বিভিন্ন অনলাইন মাধ্যমৰ যোগেদি ইছলামৰ সঠিক শিক্ষা প্ৰচাৰ কৰাৰ এক অসাধাৰণ সুযোগ সৃষ্টি হৈছে। কিন্তু দাওৱাহৰ ক্ষেত্ৰত কোমল ভাষা, ধৈৰ্য, শালীনতা আৰু প্ৰজ্ঞা অতি প্ৰয়োজনীয়। কঠোৰতা, তৰ্ক-বিতৰ্ক বা অপমানজনক ভাষাই দাওৱাহৰ উদ্দেশ্যক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে।
আনহাতে, যি বাৰ্তা আমি মানুহৰ ওচৰলৈ পৌঁছাইছোঁ, আমাৰ নিজৰ জীৱনতো সেই বাৰ্তাৰ প্ৰতিফলন থাকিব লাগিব। চৰিত্ৰ আৰু আচৰণৰ দ্বাৰাই বহু সময়ত মানুহ অধিক প্ৰভাৱিত হয়।
ডিজিটেল যুগত মানসিক স্বাস্থ্য আৰু আধ্যাত্মিক সুস্থতা
ডিজিটেল যুগে বহু সুবিধা প্ৰদান কৰাৰ লগতে মানসিক চাপো বৃদ্ধি কৰিছে। অবিৰাম তথ্যৰ সোঁত, ছ’চিয়েল মিডিয়াত আনৰ সৈতে তুলনা, অনলাইন সমালোচনা আৰু একাকিত্বৰ দৰে সমস্যাই বহু মানুহক মানসিকভাৱে অস্থিৰ কৰি তুলিছে।
প্ৰচুৰ সময়ত মানুহে আনৰ সুখ, সফলতা আৰু বিলাসী জীৱন দেখি নিজৰ জীৱনক তুচ্ছ বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ফলত অসন্তুষ্টি, হতাশা আৰু আত্মবিশ্বাসহীনতা জন্ম লয়। এই ক্ষেত্ৰত ইছলামৰ শিক্ষা মানুহক গভীৰ মানসিক শান্তি প্ৰদান কৰে। আল্লাহৰ ওপৰত ভৰসা, তাকদীৰৰ ওপৰত সন্তুষ্টি, ধৈৰ্য আৰু নিয়মিত ইবাদতে অন্তৰত প্ৰশান্তি আনে। যেনে আল্লাহ তা'আলাই কৈছে-
﴿أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ﴾ (ছুৰা আৰ-ৰা'দ: ২৮)
অৰ্থঃ “জানি থোৱা! আল্লাহৰ স্মৰণৰ দ্বাৰাই হৃদয়ে প্ৰশান্তি লাভ কৰে।”
সেয়েহে ডিজিটেল ব্যস্ততাৰ মাজতো জিকিৰ, কোৰআন তিলাৱত, দুআ আৰু নামাজৰ বাবে সময় উলিয়াই লোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। এইবোৰেই এজন মুমিনৰ অন্তৰক শক্তিশালী কৰি ৰাখে।
উপসংহাৰ
ডিজিটেল যুগ হৈছে সুযোগ আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ যুগ। এই যুগে জ্ঞান আহৰণ, যোগাযোগ স্থাপন আৰু দাওৱাহৰ অভূতপূৰ্ব সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। আনহাতে, ইয়াৰ লগে লগে নৈতিক অবক্ষয়, সময়ৰ অপচয়, বিভ্ৰান্তি আৰু আধ্যাত্মিক দূৰ্বলতাৰ দৰে সমস্যাও বৃদ্ধি পাইছে।
যি কি নহওক, ডিজিটেল প্ৰযুক্তিক ভয় কৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। প্ৰয়োজন হৈছে ইয়াক সঠিক উদ্দেশ্য, তাকৱা আৰু নৈতিক দায়িত্ববোধৰ সৈতে ব্যৱহাৰ কৰা। যদি আমি কোৰআন আৰু ছুন্নাহৰ পোহৰত ডিজিটেল জীৱন গঢ়ি তুলিব পাৰোঁ, তেন্তে এই প্ৰযুক্তি আমাৰ বাবে গুনাহৰ কাৰণ নহৈ জ্ঞান, দাওৱাহ, আত্মশুদ্ধি আৰু সমাজকল্যাণৰ এক শক্তিশালী মাধ্যমত পৰিণত হ'ব।
তথ্যসূত্ৰ
১. পৱিত্ৰ আল-কোৰআন।
২. ছহীহ আল-বুখাৰী।
৩. ছহীহ মুছলিম।
৪. ছুনান ইবনে মাজাহ।
৫. মুফতি তকী উছমানী, ইছলাম আৰু আধুনিকতা।
৬. মাওলানা আবুল কালাম আজাদ, তৰজমা আৰু তাফছীৰে কোৰআন।
৭. ড° ইদ্ৰিছ আলী, ইছলামী জীৱন-দৰ্শন।
৮. ড° হাফিজুৰ ৰহমান, ইছলামী সমাজ আৰু নৈতিকতা।
লেখকৰ চমু পৰিচয়ঃ মহছিন আক্ৰাম, অসমৰ বৰপেটা জিলাৰ বাসিন্দা আৰু কেৰালাস্থিত দাৰুল হুদা ইছলামিক বিশ্ববিদ্যালয়ত সভ্যতা অধ্যয়ন বিভাগত স্নাতকোত্তৰ অধ্যয়ন অব্যাহত ৰাখিছে।
