ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত মুছলমান মহিলাৰ সাহসী আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান
ভূমিকা
ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম দেশখনৰ ইতিহাসৰ এখন দীঘলীয়া আৰু বহুমাত্ৰিক অধ্যায়। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পৰা মুক্তি লাভৰ এই সংগ্ৰামত বিভিন্ন ধৰ্ম, সম্প্ৰদায়, অঞ্চল, ভাষা আৰু সামাজিক পটভূমিৰ লোকসকলে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এই বৃহৎ আন্দোলনত পুৰুষসকলৰ লগতে মহিলাসকলেও উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। কিন্তু স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ মূলধাৰাৰ বৰ্ণনাত বহু মহিলা সংগ্ৰামীৰ অৱদান আজিও তুলনামূলকভাৱে কমকৈ আলোচিত হৈছে।
বিশেষকৈ মুছলমান মহিলাসকলে স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সাহস, আত্মত্যাগ আৰু নেতৃত্বৰ পৰিচয় দিছিল। তেওঁলোকে কেৱল ঘৰুৱা পৰিসৰৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকি সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰলৈ ওলাই আহিছিল। কিছুমানে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধৰ নেতৃত্ব দিছিল, কিছুমানে খিলাফত আৰু অসহযোগ আন্দোলনত জনসাধাৰণক সংগঠিত কৰিছিল, আন কিছুমানে শিক্ষা, সামাজিক সংস্কাৰ, সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি আৰু দেশ বিভাজনৰ সময়ত উদ্ধাৰ আৰু পুনৰ্বাসনৰ কামত নিজকে নিয়োজিত কৰিছিল।
এই মহিলাসকলৰ জীৱন আৰু কৰ্মই দেখুৱাই দিয়ে যে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম কোনো এটা সম্প্ৰদায় বা লিংগৰ একক আন্দোলন নাছিল; বৰং ই আছিল বিভিন্ন জনগোষ্ঠী আৰু সামাজিক গোটৰ সামূহিক ত্যাগ আৰু সংগ্ৰামৰ ফল।
১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ আৰু মুছলমান মহিলাৰ ভূমিকা
১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহ ভাৰতৰ ব্ৰিটিছবিৰোধী সংগ্ৰামৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। এই বিদ্ৰোহত কেইবাগৰাকীও মুছলমান মহিলাই অসাধাৰণ সাহস আৰু নেতৃত্বৰ পৰিচয় দিছিল।
বেগম হজৰত মহল (১৮২০–১৮৭৯)
বেগম হজৰত মহল ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ অন্যতম প্ৰতীকী ব্যক্তিত্ব। তেওঁ আৱধৰ শাসক নৱাব ৱাজিদ আলী শ্বাহৰ পত্নী আছিল। ১৮৫৬ চনত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে আৱধ দখল কৰাৰ পিছত তেওঁৰ স্বামীক কলকাতালৈ নিৰ্বাসিত কৰা হয়। কিন্তু বেগম হজৰত মহলে লক্ষ্ণৌত থাকি তেওঁৰ পুত্ৰ বিৰজিছ কাদিৰৰ সৈতে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ সংগঠিত কৰে।
১৮৫৭ চনৰ ৭ জুলাইত তেওঁ পুত্ৰ বিৰজিছ কাদিৰক আৱধৰ নৱাব হিচাপে ঘোষণা কৰে। তেওঁ নিজৰ সেনাপতি ৰাজা জয়লাল সিঙৰ সহযোগত ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তোলে। তেওঁ ব্ৰিটিছৰ কোনো অনুগ্ৰহ বা ভাট্টা গ্ৰহণ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।
বেগম হজৰত মহলৰ নেতৃত্ব ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত মহিলাৰ সক্ৰিয় ৰাজনৈতিক আৰু সামৰিক অংশগ্ৰহণৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
আছগৰী বেগম
উত্তৰ প্ৰদেশৰ থানাভৱনৰ আছগৰী বেগম আছিল ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ এগৰাকী সাহসী মহিলা নেত্ৰী। তেওঁ স্থানীয় মহিলাসকলক সংগঠিত কৰি ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ গঢ়ি তুলিছিল। ব্ৰিটিছ বাহিনীয়ে তেওঁক ধৰি ৰাজহুৱাভাৱে জ্বলাই হত্যা কৰে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।
হাবিবা বেগম আৰু ৰহিমী খাতুন
মুজাফ্ফৰনগৰৰ হাবিবা বেগম আৰু ৰহিমী খাতুনেও ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকে ব্ৰিটিছ সৈন্যৰ অগ্ৰগতি বাধাগ্ৰস্ত কৰাত ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁলোকক ফাঁচী দি মৃত্যুদণ্ড দিয়া হয়।
এই মহিলাসকলৰ আত্মত্যাগে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহত মুছলমান মহিলাসকলৰ সক্ৰিয় ভূমিকা আৰু সাহসৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ উন্মোচন কৰে।
খিলাফত আৰু অসহযোগ আন্দোলন (১৯১৯–১৯২২)
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত ভাৰতত খিলাফত আন্দোলন আৰু তাৰ সৈতে সংযুক্ত অসহযোগ আন্দোলনে ব্ৰিটিছবিৰোধী জনআন্দোলনক এক নতুন ৰূপ দিছিল। এই পৰ্যায়ত মুছলমান মহিলাসকলেও ৰাজহুৱা সভা, ধন সংগ্ৰহ, প্ৰচাৰ আৰু সংগঠনৰ ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিছিল।
আবাদি বানো বেগম (বি আম্মা) (১৮৫২–১৯২৪)
আবাদি বানো বেগম, যাক মহাত্মা গান্ধীয়ে মৰমেৰে ‘বি আম্মা’ বুলি সম্বোধন কৰিছিল, ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰা অন্যতম উল্লেখযোগ্য মুছলমান মহিলা।
১৮৫২ চনত উত্তৰ প্ৰদেশৰ আমৰোহাত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ বিবাহ ৰামপুৰ ৰাজ্যৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ বিষয়া আব্দুল আলী খানৰ সৈতে হৈছিল। স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ পাঁচজন পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাক অকলেই ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল।
তেওঁৰ পুত্ৰ মৌলানা মহম্মদ আলী জৌহৰ আৰু মৌলানা শওকত আলী খিলাফত আন্দোলন আৰু ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনৰ প্ৰধান নেতা হৈ পৰিছিল।
নিজৰ আৰ্থিক অসুবিধা সত্ত্বেও বি আম্মাই স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বাবে ধন দান কৰিছিল। ১৯১৭ চনত এনি বেছেণ্টক গ্ৰেপ্তাৰ কৰাৰ পিছত তেওঁক মুক্ত কৰাৰ দাবীত চলা আন্দোলনতো তেওঁ অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।
মহাত্মা গান্ধীৰ উৎসাহত তেওঁ অল ইণ্ডিয়া মুছলিম লীগৰ সভাত ভাষণ দি মহিলাসকলক ৰাজনৈতিক আন্দোলনত অংশগ্ৰহণৰ বাবে উৎসাহিত কৰিছিল। খিলাফত আন্দোলন আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বাবে ধন সংগ্ৰহতো তেওঁ উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল।
বেগম নিশাতুন্নিছা মোহানী (১৮৮৪–১৯৩৭)
বেগম নিশাতুন্নিছা মোহানীৰ জন্ম ১৮৮৪ চনত উত্তৰ প্ৰদেশৰ আৱধত হৈছিল। তেওঁৰ বিবাহ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী তথা কবি-সাংবাদিক মৌলানা হাছৰত মোহানীৰ সৈতে হৈছিল।
ব্ৰিটিছবিৰোধী লেখা প্ৰকাশ কৰাৰ বাবে তেওঁৰ স্বামী কাৰাগাৰত থকাৰ সময়ত তেওঁ তেওঁক সাহস যোগাইছিল। স্বামী কাৰাবন্দী হোৱাৰ পিছত তেওঁ ‘উৰ্দু-এ-মুআল্লা’ নামৰ বাতৰি কাকতৰ প্ৰকাশনাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে আৰু চৰকাৰৰ সৈতে বিভিন্ন আইনী যুঁজত অৱতীৰ্ণ হয়।
তেওঁৰ এই ভূমিকা সেই সময়ত মহিলাসকলৰ ৰাজনৈতিক আৰু সাংবাদিকতামূলক অংশগ্ৰহণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ।
আমজাদী বেগম
আমজাদী বেগমে বি আম্মা আৰু মৌলানা মহম্মদ আলীৰ সৈতে একেলগে খিলাফত আৰু অসহযোগ আন্দোলনৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ ৰাজনৈতিক অভিযান পৰিচালনাত সহায় কৰাৰ লগতে মহিলাসকলৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধিৰ বাবে কাম কৰিছিল।
হাজৰা বিবি ইছমাইল
অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ গুণ্টুৰ জিলাৰ তেনালীৰ হাজৰা বিবি ইছমাইল আছিল এগৰাকী স্বাধীনতা সংগ্ৰামী। তেওঁৰ স্বামী মহম্মদ ইছমাইল গান্ধীৰ আদৰ্শত অনুপ্ৰাণিত হৈ খাদী আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত হৈছিল আৰু গুণ্টুৰ জিলাত প্ৰথমটো খাদ্দৰ ষ্টোৰ স্থাপন কৰিছিল।
হাজৰা বিবিয়েও খাদী আৰু জাতীয় আন্দোলনত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁৰ স্বামীক স্বাধীনতা আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ বাবে বাৰে বাৰে গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল যদিও তেওঁ কেতিয়াও মনোবল হেৰুৱা নাছিল।
ছৈয়দ ফকৰুল হাজিয়া হাছান
ছৈয়দ ফকৰুল হাজিয়া হাছানে স্বাধীনতা সংগ্ৰামত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ লগতে নিজৰ সন্তানসকলকো স্বাধীনতা আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছিল।
মহাত্মা গান্ধীৰ আহ্বানত তেওঁ হায়দৰাবাদৰ ট্ৰুপ বজাৰৰ আবিদ মঞ্জিলত বিদেশী কাপোৰ জ্বলাই প্ৰতিবাদ কৰিছিল। তেওঁ অসহযোগ আৰু খিলাফত আন্দোলনতো অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।
আজাদ হিন্দ ফৌজৰ সৈনিকসকলক তেওঁ নিজৰ সন্তানৰ দৰে গণ্য কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক মুক্ত কৰাৰ বাবে সৰোজিনী নাইডুৰ সৈতে মিলি প্ৰচেষ্টা চলাইছিল।
শিক্ষা, সামাজিক সংস্কাৰ আৰু জাতীয় জাগৰণ
স্বাধীনতা সংগ্ৰাম কেৱল ৰাজনৈতিক আন্দোলন নাছিল। শিক্ষা, সামাজিক সংস্কাৰ আৰু জনসচেতনতা বৃদ্ধিও স্বাধীনতাৰ বৃহত্তৰ সংগ্ৰামৰ অংশ আছিল।
কুলছুম ছায়ানী (১৯০০–১৯৮৭)
১৯০০ চনৰ ২১ অক্টোবৰত গুজৰাটত কুলছুম ছায়ানীৰ জন্ম হৈছিল। ১৯১৭ চনত তেওঁ পিতৃৰ সৈতে মহাত্মা গান্ধীক সাক্ষাৎ কৰে আৰু গান্ধীৰ আদৰ্শত অনুপ্ৰাণিত হয়।
তেওঁ নিৰক্ষৰ লোকসকলৰ মাজত কাম কৰিছিল, চৰকা ক্লাছত যোগদান কৰিছিল আৰু ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ ‘জন জাগৰণ’ অভিযানত সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিছিল।
সামাজিক অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সজাগতা সৃষ্টি আৰু শিক্ষা বিস্তাৰৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অৱদান উল্লেখযোগ্য।
লেডী আনিছ ফাতিমা
লেডী আনিছ ফাতিমাই বিহাৰত মদবিৰোধী আন্দোলনত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ মহিলাসকলক সংগঠিত কৰি সামাজিক সংস্কাৰ আৰু জাতীয় আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল।
তেওঁ বিহাৰৰ পৰা চৰকাৰী ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধি দলৰ সদস্য হিচাপে ইংলেণ্ড ভ্ৰমণ কৰা প্ৰথমগৰাকী মহিলা হিচাপেও উল্লেখ কৰা হয়।
বাজিক জামালুন্নিছা (১৯১৫–২০১৬)
হায়দৰাবাদৰ বাজিক জামালুন্নিছা স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু পৰৱৰ্তী তেলেংগানা সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ সৈতে জড়িত আছিল।
প্ৰগতিশীল পৰিৱেশত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা তেওঁ সৰুতেই নিষিদ্ধ আলোচনী আৰু প্ৰগতিশীল সাহিত্য পঢ়িছিল। পৰিয়ালৰ আপত্তি সত্ত্বেও তেওঁ জাতীয়তাবাদী আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।
মৌলানা হাছৰত মোহানীৰ আদৰ্শই তেওঁক সাম্ৰাজ্যবাদবিৰোধী আন্দোলনত অধিক সক্ৰিয় হ’বলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।
তেওঁ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পৰা পলাই থকা স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলক আশ্ৰয় দিছিল। উৰ্দু আৰু ইংৰাজী ভাষাত সুদক্ষ বাজিক জামালুন্নিছাই সাহিত্য আৰু বৌদ্ধিক আলোচনাৰ বাবেও এটা সংগঠন প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
তেওঁ প্ৰগ্ৰেছিভ ৰাইটাৰ্ছ এছ’চিয়েচন আৰু উইমেনছ কো-অপাৰেটিভ ছ’চাইটিৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য আছিল।
দেশ বিভাজন, সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি আৰু মানৱীয় সেৱা
ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ সময়ত দেশ বিভাজনৰ ফলত ব্যাপক সাম্প্ৰদায়িক হিংসা, স্থানচ্যুতি আৰু মানৱীয় সংকটৰ সৃষ্টি হৈছিল। এই সময়তো বহু মুছলমান মহিলাই মানুহৰ জীৱন ৰক্ষা, উদ্ধাৰ আৰু পুনৰ্বাসনৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
বেগম আনিছ কিদৱাই (১৯০৬–১৯৮২)
উত্তৰ প্ৰদেশৰ বেগম আনিছ কিদৱাই স্বাধীনতাৰ পিছত নৱস্বাধীন ভাৰতৰ সেৱাত নিজকে নিয়োজিত কৰিছিল।
তেওঁৰ স্বামী শফি আহমেদ কিদৱাই হিন্দু-মুছলমান সম্প্ৰীতি আৰু দেশৰ ঐক্যৰ বাবে কাম কৰাৰ সময়ত সাম্প্ৰদায়িক হিংসাৰ বলি হৈছিল।
স্বামীৰ মৃত্যুৰ পিছত আনিছ কিদৱাই মহাত্মা গান্ধীৰ সৈতে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। সুভদ্ৰা যোশী, মৃদুলা সাৰাভাই আদি নেত্ৰীৰ সৈতে মিলি তেওঁ দেশ বিভাজনৰ বলি হোৱা মহিলা আৰু অন্যান্য লোকসকলৰ উদ্ধাৰ আৰু পুনৰ্বাসনৰ বাবে কাম কৰিছিল।
তেওঁ বিভিন্ন উদ্ধাৰ শিবিৰ স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছিল। মানুহে মৰমেৰে তেওঁক ‘আনিছ আপা’ বুলি মাতিছিল।
পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ ৰাজ্যসভাৰ সদস্য হিচাপে দেশসেৱাতো অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। দেশ বিভাজনৰ অভিজ্ঞতা তেওঁ ‘আজাদি কি ছাঁও মে’ নামৰ গ্ৰন্থত লিপিবদ্ধ কৰিছিল।
বিবি আমাতুছ ছালাম
বিবি আমতুছ ছালাম মহাত্মা গান্ধীৰ ঘনিষ্ঠ অনুগামী আৰু সমাজকৰ্মী আছিল। তেওঁ দেশ বিভাজনৰ সময়ত সাম্প্ৰদায়িক হিংসা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু শৰণাৰ্থীৰ পুনৰ্বাসনৰ ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয়ভাৱে কাম কৰিছিল।
কলকাতা, দিল্লী আৰু অন্যান্য স্পৰ্শকাতৰ অঞ্চললৈ গৈ তেওঁ সংঘৰ্ষপীড়িত লোকসকলৰ সহায় কৰিছিল।
নোৱাখালী সংঘৰ্ষৰ পিছত তেওঁ ২৫ দিনীয়া অনশন কৰিছিল। অপহৃত মহিলা আৰু শিশুসকলক উদ্ধাৰৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী অৱহেলাৰ প্ৰতিবাদতো তেওঁ অনশন কৰিছিল।
তেওঁৰ কৰ্মজীৱন সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি, মানৱীয়তা আৰু অহিংসাৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ।
আজাদ হিন্দ ফৌজ আৰু স্বাধীনতাৰ শেষ পৰ্যায়
স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ শেষ পৰ্যায়ত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য দিশ আছিল আজাদ হিন্দ ফৌজ।
চুলতানা ছালিম
চুলতানা ছালিমে নেতাজী সুভাষ চন্দ্ৰ বসুৰ নেতৃত্বাধীন আজাদ হিন্দ ফৌজ (Indian National Army)-ত বিষয়া হিচাপে সেৱা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ অংশগ্ৰহণে স্বাধীনতা সংগ্ৰামত মুছলমান মহিলাৰ সামৰিক ভূমিকা আৰু জাতীয় মুক্তিৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ অঙ্গীকাৰৰ এক দিশ প্ৰতিফলিত কৰে।
জনস্মৃতিৰ পৰা হেৰাই যোৱা নামসমূহ
আবাদি বানো বেগম, বিবি আমতুছ ছালাম, বেগম আনিছ কিদৱাই, বেগম নিশাতুন্নিছা মোহানী, বাজিক জামালুন্নিছা, হাজৰা বিবি ইছমাইল, কুলছুম ছায়ানী আৰু ছৈয়দ ফকৰুল হাজিয়া হাছানৰ দৰে বহু মুছলমান মহিলাৰ অৱদান আজিও সাধাৰণ জনস্মৃতিত পৰ্যাপ্তভাৱে স্থান লাভ কৰা নাই।
তেওঁলোকৰ জীৱন অধ্যয়ন কৰিলে স্পষ্ট হয় যে স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ পৰিসৰ কেবল ৰাজনৈতিক নেতা আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰত যুঁজ দিয়া ব্যক্তিসকলৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাছিল। শিক্ষা, সাংবাদিকতা, ধন সংগ্ৰহ, জনসচেতনতা, সামাজিক সংস্কাৰ, সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি, উদ্ধাৰ আৰু পুনৰ্বাসন—এই সকলো ক্ষেত্ৰতে মহিলাসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
উপসংহাৰ
ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ ইতিহাস কেৱল পুৰুষ স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলৰ ত্যাগ, সাহস আৰু নেতৃত্বৰ ইতিহাস নহয়; ইয়াৰ অন্তৰালত অসংখ্য মুছলমান মহিলাৰ সাহস, আত্মত্যাগ আৰু অদম্য দেশপ্ৰেমো জড়িত হৈ আছে। বেগম হজৰত মহলৰ ১৮৫৭ চনৰ সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আবাদি বানো বেগমৰ খিলাফত আৰু অসহযোগ আন্দোলনত জনসাধাৰণক সংগঠিত কৰা, বেগম নিশাতুন্নিছা মোহানীৰ সাংবাদিকতা আৰু প্ৰতিবাদ, কুলছুম ছায়ানীৰ শিক্ষা আৰু সামাজিক সংস্কাৰ, বেগম আনিছ কিদৱাই আৰু বিবি আমতুছ ছালামৰ দেশ বিভাজনৰ সময়ত মানৱীয় সেৱা—প্ৰতিগৰাকী মহিলাই স্বাধীনতাৰ সংগ্ৰামক নিজস্ব ধৰণে সমৃদ্ধ কৰিছিল।
তেওঁলোকৰ অৱদান কেৱল ব্ৰিটিছবিৰোধী ৰাজনৈতিক আন্দোলনতে সীমাবদ্ধ নাছিল। শিক্ষা বিস্তাৰ, নাৰী জাগৰণ, খাদী আন্দোলন, সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি, শৰণাৰ্থীৰ পুনৰ্বাসন, সামাজিক সংস্কাৰ আৰু মানৱীয় সেৱাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁলোকে উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। বহু মহিলাই পৰিয়াল আৰু সমাজৰ পৰম্পৰাগত সীমাবদ্ধতা অতিক্ৰম কৰি ৰাজহুৱা জীৱনত প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু নিজৰ জীৱন, সম্পদ, সময় তথা সুৰক্ষা স্বাধীনতাৰ বৃহত্তৰ উদ্দেশ্যৰ বাবে উৎসৰ্গা কৰিছিল।
তথাপিও স্বাধীনতা আন্দোলনৰ মূলধাৰাৰ ইতিহাস আৰু জনস্মৃতিত এই মহিলাসকলৰ বহুজনৰ নাম আজিও পৰ্যাপ্তভাৱে প্ৰতিফলিত হোৱা নাই। তেওঁলোকৰ জীৱন আৰু অৱদানৰ পুনৰাবিষ্কাৰ কেৱল অতীতক স্মৰণ কৰাৰ এক প্ৰচেষ্টা নহয়; ই ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ অধিক সমগ্ৰ আৰু বহুমাত্ৰিক ইতিহাসক বুজিবলৈও সহায় কৰে।
এই সাহসী মহিলাসকলৰ কাহিনীয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে ভাৰতৰ স্বাধীনতা কোনো এটা সম্প্ৰদায়, লিংগ বা শ্ৰেণীৰ একক কৃতিত্ব নাছিল। ই আছিল বিভিন্ন ধৰ্ম, সম্প্ৰদায়, অঞ্চল আৰু সামাজিক পটভূমিৰ মানুহৰ সামূহিক ত্যাগ আৰু সংগ্ৰামৰ ফল। সেয়েহে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত মুছলমান মহিলাসকলৰ অৱদানক যথাযোগ্য স্বীকৃতি দিয়া, সংৰক্ষ কৰা আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ মাজলৈ লৈ যোৱা আমাৰ ঐতিহাসিক দায়িত্ব।
লেখকঃ আশ্ৰাফুল ফাৰুকী হুদাৱী
তথ্যসমূহ
- নিউ এজ ইছলাম
- দ্য ছিয়াছত ডেইলী
- ৰিছাৰ্চ গেট
- টাইমছ অফ পিডিয়া
