ছাফা আৰু মাৰৱা: ঈমান, ত্যাগ আৰু নবৱী স্মৃতিৰ পৱিত্ৰ নিদৰ্শন
ছাফা আৰু মাৰৱা মক্কা মুকাৰ্ৰমাৰ পৱিত্ৰ নিদৰ্শনসমূহৰ অন্যতম। এই দুটা পাহাৰৰ মাজত খোজ কঢ়া হজ আৰু উমৰাহৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিধান, যাক ছাঈ (Saʿy) বোলা হয়। এই ছাঈ কেৱল দুটা পাহাৰৰ মাজত শাৰীৰিকভাৱে অহা-যোৱা কৰা কাৰ্য নহয়; ই ঈমান, ধৈৰ্য, মাতৃত্ব, ত্যাগ আৰু আল্লাহৰ ওপৰত পূৰ্ণ ভৰসাৰ এক অবিস্মৰণীয় ইতিহাসক জীৱন্ত কৰি ৰাখে।
পৱিত্ৰ কোৰআনত আল্লাহ তাআলাই ইৰশাদ কৰিছে- "নিশ্চয় ছাফা আৰু মাৰৱা আল্লাহৰ নিদৰ্শনসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্ত।" (ছুৰা আল-বাকাৰাহ: ১৫৮)
ছাঈৰ ইতিহাস হজৰত হাজিৰা (আ.) আৰু তেওঁৰ শিশু পুত্ৰ হজৰত ইছমাঈল (আ.)-ৰ সৈতে জড়িত। আল্লাহৰ আদেশ অনুসৰি হজৰত ইব্ৰাহীম (আ.)-এ তেওঁলোকক মক্কাৰ নিৰ্জন আৰু অনুৰ্বৰ উপত্যকাত এৰি থৈ গৈছিল। খাদ্য-পানীহীন সেই দুৰূহ পৰিস্থিতিত হাজিৰা (আ.)-ৰ আল্লাহৰ ওপৰত ভৰসা এটা কঠিন পৰীক্ষাৰ সন্মুখীন হৈছিল।
ছহীহ বুখাৰীত হজৰত ইবনে আব্বাছ (ৰাঃ)-ৰ পৰা বৰ্ণিত আছে যে, পানীৰ মছকত থকা শেষ টোপাল পানীও শেষ হোৱাৰ পিছত হাজিৰা (আ.) আৰু তেওঁৰ শিশু পুত্ৰ তৃষ্ণাত কষ্ট পাবলৈ ধৰিলে। নিজৰ সন্তানৰ কষ্ট দেখি তেওঁ অস্থিৰ হৈ উঠিল। তেওঁ ওচৰৰ ছাফা পাহাৰত উঠি চাৰিওফালে কোনো মানুহ দেখা যায় নেকি চালে। কাকো নেদেখি তেওঁ নামি আহি উপত্যকা পাৰ হৈ মাৰৱা পাহাৰত উঠিল। তাতো কোনো সহায়কাৰী নাপাই পুনৰ ছাফালৈ ঘূৰি আহিল। এইদৰে তেওঁ সাতবাৰ অহা-যোৱা কৰিছিল।
হজৰত ইবনে আব্বাছ (ৰাঃ)-এ বৰ্ণনা কৰিছে যে, এই ঘটনাৰ বিষয়ে নবী কৰীম ﷺ-এ কৈছিল- "সেই কাৰণেই মানুহে এই দুটা পাহাৰৰ মাজত ছাঈ কৰে।" (ছহীহ বুখাৰী)
এইদৰে এজন মাতৃয়ে পানীৰ সন্ধানত কৰা ব্যাকুল প্ৰচেষ্টা সমগ্ৰ উম্মতৰ বাবে কিয়ামত পৰ্যন্ত এক ইবাদতত পৰিণত হয়। ছাফা আৰু মাৰৱাৰ মাজত খোজ কঢ়াই মুমিনসকলক শিক্ষা দিয়ে যে আল্লাহৰ ওপৰত ভৰসা কৰাৰ অৰ্থ হাত সাৱটি বহি থকা নহয়। হাজিৰা (আ.)-এ আল্লাহৰ ওপৰত ভৰসা কৰিছিল, কিন্তু একে সময়তে চেষ্টা, সন্ধান আৰু সংগ্ৰামো কৰিছিল। তেওঁৰ এই প্ৰচেষ্টাৰ ফলস্বৰূপে জমজম কুঁৱাৰ অলৌকিক পানীৰ উৎস ফুটি ওলাইছিল, যি আজিও আল্লাহৰ অসীম ৰহমতৰ নিদৰ্শন হিচাপে বৈ আছে।
ছাফা আৰু নবীজীৰ দাৱাত
ছাফা পাহাৰৰ সৈতে ইছলামৰ প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাসৰো গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। ছাফাৰ কাষতে আছিল আৰকাম ইবনে আবিল আৰকাম (ৰাঃ)-ৰ ঘৰ, য'ত ইছলামৰ প্ৰাথমিক যুগত মুছলিমসকলে গোপনে একত্ৰিত হৈ শিক্ষা আৰু তৰবিয়ত গ্ৰহণ কৰিছিল। ইছলামৰ ইতিহাসত এই ঘৰটোৱে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অধিকাৰ কৰে।
পিছত যেতিয়া আল্লাহ তাআলাই এই আয়াত অৱতীৰ্ণ কৰিলে- "আৰু তুমি তোমাৰ নিকটাত্মীয়সকলক সতৰ্ক কৰা।" (ছুৰা আশ্ব-শ্বুআৰা: ২১৪)
তেতিয়া নবী কৰীম ﷺ ছাফা পাহাৰত উঠি কুৰাইশৰ বিভিন্ন গোত্ৰক সমবেত কৰিলে। হজৰত ইবনে আব্বাস (ৰাঃ)-ৰ বৰ্ণনা অনুসৰি নবী ﷺ-এ তেওঁলোকক সুধিলে—
"যদি মই তোমালোকক কওঁ যে এই উপত্যকাৰ পিছফালে এটা অশ্বাৰোহী সৈন্যদল তোমালোকৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ সাজু হৈ আছে, তেন্তে তোমালোকে মোক বিশ্বাস কৰিবানে?"
তেওঁলোকে উত্তৰ দিলে- "অৱশ্যে। আমি আপোনাক সদায় সত্যবাদী হিচাপে পাইছোঁ।"
তেতিয়া নবী ﷺ-এ কৈছিল- "মই তোমালোকক এখন কঠিন শাস্তিৰ আগমনৰ বিষয়ে সতৰ্ক কৰিবলৈ আহিছোঁ।"
এই সময়ত আবু লাহাবে কঠোৰভাৱে তেওঁৰ দাৱাত প্ৰত্যাখ্যান কৰে। ইয়াৰ পিছতেই ছুৰা আল-মাছাদ অৱতীৰ্ণ হয়।
ফতহে মক্কা আৰু ছাফা
যেতিয়া মক্কা বিজয় হৈছিল আৰু নবী ﷺ-এ বিদায় হজ সম্পন্ন কৰিছিল, তেতিয়াও ছাফা পাহাৰে এডাল বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল। যি ঠাইৰ পৰা তেওঁৰ দাৱাত এদিন প্ৰত্যাখ্যাত হৈছিল, সেই ঠাইতেই আল্লাহৰ একত্ববাদ বিজয়ৰ সৈতে ঘোষণা কৰা হৈছিল।
হজৰত জাবিৰ ইবনে আব্দুল্লাহ (ৰাঃ)-এ নবীজীৰ হজৰ বিৱৰণ দাঙি ধৰোঁতে কৈছে যে, তাওৱাফ সম্পন্ন কৰাৰ পিছত নবী ﷺ ছাফালৈ গ'ল আৰু এই আয়াত তিলাৱত কৰিলে- "নিশ্চয় ছাফা আৰু মাৰৱা আল্লাহৰ নিদৰ্শনসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্ত।" (ছুৰা আল-বাকাৰাহ: ১৫৮)
তাৰ পিছত তেওঁ কৈছিল— "মই সেই ঠাইৰ পৰাই আৰম্ভ কৰিছোঁ, যাৰ উল্লেখ আল্লাহে প্ৰথমে কৰিছে।"
তেওঁ ছাফাত উঠি কাবাঘৰলৈ মুখ কৰি তাওহীদ ঘোষণা কৰিলে আৰু এই দুআ পাঠ কৰিলে- "আল্লাহৰ বাহিৰে কোনো সত্য উপাস্য নাই। তেওঁৰ কোনো অংশীদাৰ নাই। ৰাজত্ব তেওঁৰ আৰু সকলো প্ৰশংসাও তেওঁৰ। তেওঁ সকলো বিষয়ৰ ওপৰত ক্ষমতাশালী। আল্লাহে নিজৰ প্ৰতিশ্ৰুতি পূৰণ কৰিছে, নিজৰ বান্দাক সহায় কৰিছে আৰু অকলে সকলো অপৰাধৰ সহযোগীক পৰাজিত কৰিছে।"
তাৰ পিছত তেওঁ মাৰৱালৈ আগবাঢ়ে আৰু নিৰ্দিষ্ট উপত্যকা অংশত দ্ৰুতগতিত চলে। মাৰৱাত উপনীত হৈ তেওঁ পুনৰ একেই দুআ পাঠ কৰে।
ছাঈৰ বিধান
ছাফা আৰু মাৰৱাৰ মাজৰ ছাঈ হজ আৰু উমৰাহৰ এটা অপৰিহাৰ্য বিধান। ইয়াৰ আৰম্ভণি হয় ছাফাৰ পৰা আৰু শেষ হয় মাৰৱাত। ছাঈৰ সময়ত হাজী বা উমৰাহকাৰীয়ে আল্লাহক স্মৰণ কৰে, দুআ কৰে আৰু নিৰ্দিষ্ট সেউজীয়া চিহ্নৰ মাজত পুৰুষসকলে দ্ৰুতগতিত চলে।
ইছলামৰ আৰম্ভণিৰ সময়ত কিছুমান আনছাৰী মুছলিমে ছাফা আৰু মাৰৱাৰ মাজত ছাঈ কৰিবলৈ সংকোচ বোধ কৰিছিল। কাৰণ জাহিলিয়্যাত যুগত তেওঁলোকৰ কিছুমান মূৰ্তিপূজাৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছিল। তেতিয়া আল্লাহ তাআলাই এই আয়াত অৱতীৰ্ণ কৰি স্পষ্ট কৰিলে যে ছাফা আৰু মাৰৱা তেওঁৰ পৱিত্ৰ নিদৰ্শনসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
হজৰত আয়িশা (ৰাঃ)-এ ব্যাখ্যা কৰিছিল যে, ইছলামে কেতিয়াও জাহিলিয়্যাতৰ কুসংস্কাৰ গ্ৰহণ কৰা নাই; বৰং এই পৱিত্ৰ নিদৰ্শনসমূহক সকলো বিকৃতিৰ পৰা পৱিত্ৰ কৰি পুনৰ আল্লাহৰ নিদৰ্শন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।
উপসংহাৰ
ছাফা আৰু মাৰৱা কেৱল দুটা পাহাৰৰ নাম নহয়। ই ঈমান, মাতৃত্ব, ত্যাগ, ধৈৰ্য, নবৱী আদৰ্শ আৰু আল্লাহৰ ওপৰত পূৰ্ণ নিৰ্ভৰতাৰ জীৱন্ত প্ৰতীক। হাজিৰা (আ.)-ৰ সংগ্ৰাম, ইব্ৰাহীম (আ.)-ৰ আনুগত্য, নবী মুহাম্মদ ﷺ-ৰ দাৱাত আৰু আল্লাহৰ অসীম ৰহমতৰ ইতিহাস এই দুটা পাহাৰৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
আজিও যেতিয়া হাজীসকলে ছাফা আৰু মাৰৱাৰ মাজত ছাঈ কৰে, তেওঁলোকে কেৱল অতীতৰ এটা ঘটনা পুনৰাবৃত্তি নকৰে; বৰঞ্চ এটা চিৰন্তন শিক্ষা পুনৰ জীৱন্ত কৰে—যেতিয়া হৃদয়ে আল্লাহৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ ভৰসা কৰে আৰু শৰীৰে আন্তৰিকতাৰে চেষ্টা কৰে, তেতিয়া আল্লাহৰ সহায় এনে ঠাইৰ পৰা আহে য'ৰ পৰা মানুহে কল্পনাও নকৰে।
উৎস: ইছলামনৱেব ইংৰাজী
