পূৰ্ব ৰাষ্ট্ৰপতি ফখৰুদ্দিন আলী আহমেদৰ সংক্ষিপ্ত জীৱনী
পূৰ্ব ৰাষ্ট্ৰপতি ফখৰুদ্দিন আলী আহমেদৰ সংক্ষিপ্ত জীৱনী
ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক ইতিহাসত বহু নেতাই নিজৰ অৱদানৰ জৰিয়তে বিশেষ স্থান অধিকাৰ কৰিছে। সেইসকল নেতাৰ ভিতৰত ফখৰুদ্দিন আলি আহমদৰ নাম উল্লেখযোগ্য। তেওঁ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী, আইনজীৱী, কংগ্ৰেছ নেতা, কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী আৰু শেষত ভাৰতৰ পঞ্চম ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে দেশসেৱা কৰিছিল। যদিও তেওঁৰ ৰাজনৈতিক জীৱনৰ কিছুমান সিদ্ধান্ত বিশেষকৈ ১৯৭৫ চনৰ জৰুৰী অৱস্থাক লৈ আজিও বিতৰ্ক বিদ্যমান, তথাপিও ভাৰতৰ ৰাজনীতি আৰু প্ৰশাসনত তেওঁৰ অৱদান অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি। অসমৰ বৰপেটা জিলাত স্থাপিত “ফখৰুদ্দিন আলি আহমদ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়”ক কেন্দ্ৰ কৰি সৃষ্টি হোৱা সাম্প্ৰতিক বিতৰ্কৰ ফলত পুনৰ তেওঁৰ নাম জনচৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে। এনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত তেওঁৰ জীৱন, ৰাজনৈতিক যাত্ৰা আৰু অৱদানক শান্ত, নিৰপেক্ষ আৰু ঐতিহাসিক দৃষ্টিভংগীৰে মূল্যায়ন কৰা প্ৰয়োজন।
ফখৰুদ্দিন আলি আহমদৰ জন্ম ১৯০৫ চনৰ ১৩ মে’ত পুৰণি দিল্লীৰ হাউজ কাজি অঞ্চলত হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ কৰ্ণেল জালনূৰ আলি আহমদ ভাৰতীয় চিকিৎসা সেৱাৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু মাতৃ ৰুকাইয়া সুলতানা শিক্ষিত পৰিয়ালৰ মহিলা আছিল। শৈশৱৰে পৰা তেওঁ এক উন্নত শিক্ষামূলক পৰিবেশ লাভ কৰিছিল। তেওঁ গণ্ডা জিলাৰ চৰকাৰী বিদ্যালয়ত প্ৰাথমিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত দিল্লীৰ ছেইণ্ট ষ্টিফেনছ কলেজত অধ্যয়ন কৰে। উচ্চশিক্ষাৰ বাবে তেওঁ ইংলেণ্ডলৈ যায় আৰু কেম্ব্ৰিজ বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰাৰ লগতে লণ্ডনৰ ইন্নাৰ টেম্পলৰ পৰা আইন শিক্ষা লাভ কৰে। ১৯২৮ চনত তেওঁ বেৰিষ্টাৰ ডিগ্ৰী অৰ্জন কৰি ভাৰতলৈ উভতি আহে।
দেশলৈ ঘূৰি আহি তেওঁ প্ৰথমে লাহোৰত আৰু পিছত গুৱাহাটীত আইন পেচা আৰম্ভ কৰে। আইনজীৱী হিচাপে তেওঁ দক্ষতা আৰু সততাৰ বাবে সন্মান লাভ কৰিছিল। কিন্তু কেৱল ব্যক্তিগত সফলতাই তেওঁৰ লক্ষ্য নাছিল। সেই সময়ত সমগ্ৰ দেশ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ উত্তেজনাৰে আন্দোলিত হৈ আছিল। মহাত্মা গান্ধী, জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু সুভাষচন্দ্ৰ বসুৰ দৰে নেতাৰ আদৰ্শই তেওঁক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল। ফলত তেওঁ ১৯৩১ চনত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছত যোগদান কৰে আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ আৰম্ভ কৰে।
ফখৰুদ্দিন আলি আহমদে ব্যক্তিগত সত্যাগ্ৰহ আৰু “ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন”ত অংশগ্ৰহণ কৰি ব্রিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছিল। এই কাৰ্যকলাপৰ বাবে তেওঁ ১৯৪০ আৰু ১৯৪২ চনত কাৰাবাস ভোগ কৰিবলগীয়া হৈছিল। স্বাধীনতা সংগ্ৰামী হিচাপে তেওঁৰ এই অৱদান বিশেষভাৱে স্মৰণীয়। সেই সময়ত বহু শিক্ষিত ব্যক্তি কেৱল ব্যক্তিগত জীৱন আৰু পেচাগত সফলতাৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ থাকিলেও ফখৰুদ্দিন আলি আহমদে দেশৰ স্বাধীনতাক অধিক গুৰুত্ব দিছিল।
অসমৰ ৰাজনীতিতো তেওঁৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য আছিল। ১৯৩৭ চনত তেওঁ অসম বিধানসভালৈ নিৰ্বাচিত হয় আৰু গোপীনাথ বৰদলৈ মন্ত্ৰিসভাত অৰ্থ, ৰাজহ আৰু শ্ৰম মন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। এই সময়ছোৱাত তেওঁ অসমৰ প্ৰশাসনিক উন্নয়ন আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। স্বাধীনতাৰ পিছতো তেওঁ অসমৰ ৰাজনীতিত সক্ৰিয় হৈ থাকে আৰু ১৯৪৬ চনত অসমৰ এডভোকেট জেনেৰেল নিযুক্ত হয়। পিছত বিমলা প্ৰসাদ চালিহাৰ মন্ত্ৰিসভাত তেওঁ পুনৰ অৰ্থমন্ত্ৰী হিচাপে কাম কৰে।
তেওঁৰ ৰাজনৈতিক দক্ষতা আৰু সংগঠনিক সামৰ্থ্যৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় কংগ্ৰেছ নেতৃত্বৰ দৃষ্টি তেওঁৰ ওপৰত পৰে। তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীয়ে ১৯৬৬ চনত তেওঁক কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। তাৰ পিছত তেওঁ শক্তি, জলসিঞ্চন, শিক্ষা, উদ্যোগ উন্নয়ন, কোম্পানী বিষয়ক আৰু কৃষি মন্ত্ৰালয়ৰ দায়িত্ব পালন কৰে। শিক্ষামন্ত্ৰী হিচাপে তেওঁ শিক্ষাখণ্ডৰ বাজেট হ্ৰাসে শিক্ষা সংস্কাৰৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে সেই বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। উদ্যোগ মন্ত্ৰী হিচাপে তেওঁ দেশৰ শিল্পোন্নয়ন নীতি ৰূপায়ণত ভূমিকা পালন কৰে।
১৯৬৯ চনত তেওঁ সংসদত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ বিধেয়ক উত্থাপন কৰে, যাৰ লক্ষ্য আছিল ৰাজনৈতিক দলসমূহলৈ কোম্পানীৰ আৰ্থিক অনুদান সীমিত কৰা। এই পদক্ষেপৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ৰাজনীতিত বৃহৎ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰা। যদিও এই নীতি সম্পূৰ্ণ সফল হোৱা নাছিল, তথাপিও ৰাজনৈতিক স্বচ্ছতাৰ ক্ষেত্ৰত এইটো এটা উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ হিচাপে বিবেচিত হয়।
১৯৭০ চনত তেওঁ খাদ্য আৰু কৃষিমন্ত্ৰী হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰে। এই সময়ছোৱাত ভাৰত খাদ্য সংকট আৰু কৃষি উৎপাদনৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। তেওঁ ভূমি সংস্কাৰ, খাদ্য সংৰক্ষণ আৰু কৃষি উন্নয়নৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। দৰিদ্ৰ কৃষকৰ মাজত ভূমি বিতৰণ আৰু কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধিৰ বাবে গৃহীত নীতিসমূহত তেওঁৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য আছিল।
ফখৰুদ্দিন আলি আহমদৰ ৰাজনৈতিক জীৱনৰ সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় আৰম্ভ হয় ১৯৭৪ চনত। ইন্দিৰা গান্ধী আৰু কংগ্ৰেছ দলে তেওঁক ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি পদৰ প্ৰাৰ্থী হিচাপে মনোনীত কৰে। ১৭ আগষ্ট ১৯৭৪ চনত অনুষ্ঠিত নিৰ্বাচনত তেওঁ বিপুল ভোটত জয়লাভ কৰি ২৪ আগষ্টত ভাৰতৰ পঞ্চম ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে শপত গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ ভাৰতৰ দ্বিতীয়জন মুছলমান ৰাষ্ট্ৰপতি আছিল।
ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে তেওঁৰ কাৰ্যকাল ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ এক অতি স্পৰ্শকাতৰ সময়ৰ সৈতে জড়িত। ১৯৭৫ চনৰ ২৫ জুনত তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ইন্দিৰা গান্ধীৰ পৰামৰ্শমতে দেশত জৰুৰী অৱস্থা ঘোষণা কৰা হয়। এই সিদ্ধান্তই ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ইতিহাসত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা সীমিত কৰা হয়, বহু বিৰোধী নেতাক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয় আৰু বিভিন্ন সাংবিধানিক সংশোধনী আনা হয়। ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে ফখৰুদ্দিন আলি আহমদে এই সিদ্ধান্তত স্বাক্ষৰ কৰিছিল। ইয়াৰ পিছতেই তেওঁৰ ওপৰত “ৰাবাৰ ষ্টাম্প ৰাষ্ট্ৰপতি” বুলি সমালোচনা আৰম্ভ হয়।
সমালোচকসকলৰ মতে তেওঁ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ সিদ্ধান্তক যথেষ্ট প্ৰশ্ন নকৰাকৈ অনুমোদন দিছিল। কিন্তু আন কিছুমান ইতিহাসবিদ আৰু বিশ্লেষকৰ মতে, সংসদীয় গণতন্ত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মন্ত্রীসভাৰ পৰামৰ্শ অনুসৰণ কৰাটো সাংবিধানিক বাধ্যবাধকতা। সেয়ে তেওঁক সম্পূৰ্ণ দোষাৰোপ কৰাটো উচিত নহয়। বাস্তৱতে এই বিতৰ্কই ভাৰতীয় সংবিধানত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভূমিকা আৰু ক্ষমতাৰ সীমা সম্পৰ্কে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনা সৃষ্টি কৰে।
জৰুৰী অৱস্থাৰ সময়ছোৱাত ফখৰুদ্দিন আলি আহমদে ৰাজহুৱাভাৱে চৰকাৰৰ সিদ্ধান্তৰ সমৰ্থন কৰিছিল। তেওঁ কয় যে দেশত শৃংখলা বজাই ৰাখিবলৈ আৰু বিশৃংখলতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ এই ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। কিন্তু পিছত কিছুমান তথ্যৰ পৰা জনা যায় যে ব্যক্তিগতভাৱে তেওঁ কিছুমান ঘটনাক লৈ অস্বস্তি অনুভৱ কৰিছিল। বিশেষকৈ সঞ্জয় গান্ধীৰ কিছুমান পদক্ষেপে তেওঁক চিন্তিত কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।
তেওঁৰ ৰাষ্ট্ৰপতিত্বৰ সময়ছোৱাত আঁকা আবু আব্ৰাহামৰ বিখ্যাত ব্যংগচিত্রই তেওঁৰ ভাবমূৰ্তিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। সেই ব্যংগচিত্রত তেওঁক সকলো চৰকাৰী অধ্যাদেশ বিনা আপত্তিতে স্বাক্ষৰ কৰা এজন নমনীয় ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছিল। যদিও এই চিত্রই ৰাজনৈতিক সমালোচনাক অধিক শক্তিশালী কৰিছিল, তথাপিও ইয়াৰ মাজেৰে সেই সময়ৰ ভাৰতীয় ৰাজনীতিৰ বাস্তৱতাও প্ৰতিফলিত হৈছিল।
ফখৰুদ্দিন আলি আহমদ কেৱল ৰাজনীতিবিদেই নাছিল; তেওঁ সংস্কৃতি আৰু খেলধূলাৰ প্ৰতিও আগ্ৰহী ব্যক্তি আছিল। তেওঁ ফুটবল, হকী আৰু গল্ফ খেল ভাল পাইছিল। অসম ফুটবল আৰু ক্ৰিকেট সংস্থাৰ সৈতে তেওঁ জড়িত আছিল। ভাৰতীয় পলো সংস্থাৰ পৃষ্ঠপোষক হিচাপে তেওঁ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ প’ল’ কাপ (President’s Polo Cup) আৰম্ভ কৰিছিল। খেলধূলাৰ উন্নয়নত তেওঁৰ এই অৱদান বিশেষভাৱে স্মৰণীয়।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰতো তেওঁ ভাৰতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে তেওঁ ইণ্ডোনেছিয়া, যুগোশ্লাভিয়া, ইজিপ্ত, ইৰাণ, মালয়েছিয়া আৰু চৌদি আৰব আদি দেশ ভ্ৰমণ কৰিছিল। ১৯৭৫ চনত চৌদি আৰবত ৰজা ফায়ছালৰ অন্তিম সংস্কাৰ (funeral)ত অংশগ্ৰহণ কৰি তেওঁ ইতিহাস সৃষ্টি কৰিছিল, কিয়নো এইটো কোনো ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰপতিৰ প্ৰথম চৌদি আৰব ভ্ৰমণ আছিল।
১৯৭৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত বিদেশ ভ্ৰমণৰ পৰা উভতি অহাৰ পিছত তেওঁৰ স্বাস্থ্য অৱনতি ঘটে। ১১ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৭৭ চনত ৰাষ্ট্ৰপতি ভৱনত হৃদৰোগত আক্ৰান্ত হৈ তেওঁৰ মৃত্যু হয়। তেওঁ কাৰ্যকালত মৃত্যুবৰণ কৰা ভাৰতৰ অন্যতম ৰাষ্ট্ৰপতি আছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি বি. ডি. জাত্তীয়ে কাৰ্যবাহী ৰাষ্ট্ৰপতিৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। দিল্লীৰ জামা মছজিদৰ চৌহদত তেওঁক পূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় মৰ্যাদাৰে সমাধিস্থ কৰা হয়।
ফখৰুদ্দিন আলি আহমদৰ ব্যক্তিগত জীৱনো যথেষ্ট সৰল আছিল। তেওঁৰ পত্নী আবিদা আহমদ পিছত কংগ্ৰেছ দলৰ সাংসদ হৈছিল। তেওঁলোকৰ পৰিয়াল ৰাজনীতি আৰু সমাজসেৱাৰ সৈতে জড়িত আছিল। তেওঁৰ স্মৃতিত ভাৰত চৰকাৰে ডাকটিকট প্ৰকাশ কৰাৰ লগতে বিভিন্ন শিক্ষানুষ্ঠান আৰু প্ৰতিষ্ঠান তেওঁৰ নামেৰে উৎসৰ্গা কৰিছে।
অসমৰ বৰপেটা জিলাত স্থাপিত “ফখৰুদ্দিন আলি আহমদ চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়” তেওঁৰ স্মৃতিত নামকৰণ কৰা এক উল্লেখযোগ্য প্ৰতিষ্ঠান। যদিও এই নামকৰণক লৈ বিতৰ্ক সৃষ্টি কৰা হয় আৰু অকল বৰপেটা চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আৰু হাস্পাতাল ৰখা হয়, তথাপিও ইতিহাসৰ মূল্যায়ন কেৱল কোনো এটা বিতৰ্ক বা ৰাজনৈতিক মতভেদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব নালাগে। এজন ব্যক্তিৰ সম্পূৰ্ণ জীৱন, তেওঁৰ অৱদান, সীমাবদ্ধতা আৰু সময়ৰ বাস্তৱতাক বিবেচনা কৰিহে সঠিক মূল্যায়ন কৰিব লাগে। ফখৰুদ্দিন আলি আহমদৰ ক্ষেত্ৰতো এই দৃষ্টিভংগী প্ৰয়োজনীয়।
সামগ্ৰিকভাৱে ফখৰুদ্দিন আলি আহমদ ভাৰতৰ ৰাজনীতিৰ এখন জটিল কিন্তু উল্লেখযোগ্য অধ্যায়। তেওঁ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী, দক্ষ আইনজীৱী, অভিজ্ঞ প্ৰশাসক আৰু ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে দেশসেৱা কৰিছিল। জৰুৰী অৱস্থাৰ বিতৰ্কই তেওঁৰ ভাবমূৰ্তিত ছাঁ পেলালেও ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক ইতিহাসত তেওঁৰ অৱদান সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি।
