বিশ্ব পৰিবেশ দিৱস: প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি আমাৰ দায়িত্ব
ভূমিকা
প্ৰতি বছৰে ৫ জুন তাৰিখে গোটেই বিশ্বজুৰি ‘বিশ্ব পৰিবেশ দিৱস’ পালন কৰা হয়। এই দিনটো প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা আৰু পৰিৱেশৰ সংৰক্ষণৰ বাবে সজাগতা সৃষ্টিৰ এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰয়াস। মানুহে যিদৰে নিজৰ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি যত্নশীল, ঠিক তেনেদৰে পৃথিৱীৰ স্বাস্থ্যৰ প্ৰতিও সচেতন হোৱাৰ অত্যাৱশ্যকীয়তা আজিৰ প্ৰেক্ষাপটত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই দিনটোৱে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে প্ৰকৃতিৰ লগত আত্মচিৰন্তৰ সম্পৰ্ক নথকা মানৱ সভ্যতা টিকি ৰখাটো অসম্ভৱ। গছ-গছনি, নদ-নদী, বায়ু, মাটি, জল-জীৱ, প্ৰাণীকুল সকলো মিলিয়েই পৰিৱেশৰ অংগ। এই অংগবোৰৰ যিকোনো এটাৰ ক্ষতি সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বাবে ভয়াৱহ হ’ব পাৰে। ঠিকে সেইকাৰণেই ৫ জুন তাৰিখটোৱে আমাৰ চিন্তা-চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে। এই প্ৰবন্ধত বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ ইতিহাস, তাৎপৰ্য্য, প্ৰতিবছৰৰ বিষয়বস্তু, আধুনিক যুগত পৰিৱেশৰ অৱনতি আৰু আমি সকলে ব্যক্তিগত আৰু সামূহিকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব পৰা পদক্ষেপৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হ’ব।
বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ ইতিহাস
১৯৭২ চনৰ ৫ জুনত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ছুইডেনৰ ষ্টকহোম চহৰত ‘মানৱ পৰিৱেশ সন্মিলন’ অনুষ্ঠিত কৰে। এই সন্মিলনতে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিশ্বব্যাপী পৰিৱেশ সংকটৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয় আৰু পৃথিৱীৰ সকলো দেশে মিলি পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে যৌথ পদক্ষেপ লোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰে। তাৰপৰাই ৫ জুন তাৰিখটোক ‘বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস’ হিচাপে উদযাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়। ১৯৭৪ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘আমি একেটা পৃথিৱী’ (Only One Earth) এই শ্লোগানৰে উদযাপন কৰা হয়। ইয়াৰ পাছৰ পৰা প্ৰতি বছৰে বিশ্ব পৰিবেশ দিৱস পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশত বিভিন্ন বিষয়বস্তু আৰু কেন্দ্ৰীয় স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰি উদযাপন কৰি অহা হৈছে। উদাহৰণস্বৰূপে ২০২১ চনৰ বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ বিষয়বস্তু আছিল ‘প্ৰকৃতিৰ পুনৰুদ্ধাৰ’ (Ecosystem Restoration) আৰু পাকিস্তান আছিল আয়োজক ৰাষ্ট্ৰ। ২০২২ চনৰ প্ৰতিপাদ্য আছিল ‘একমাত্ৰ পৃথিৱী’ (Only One Earth) আৰু ছুইডেন আছিল আয়োজক। ২০২৩ চনৰ বিষয়বস্তু আছিল ‘প্লাষ্টিক প্ৰদূষণৰ সমাধান’ (Solutions to Plastic Pollution) আৰু ক’ট ডি’ভোয়াৰ আছিল আয়োজক। ২০২৪ চনৰ থীম আছিল ‘ভূমি পুনৰুদ্ধাৰ, মৰুভূমিকৰণ আৰু খৰাং প্ৰতিৰোধ’ (Land Restoration, Desertification and Drought Resilience) আৰু ছৌদি আৰৱ আছিল আয়োজক। এই উদযাপনে দেখুৱায় যে পৰিৱেশৰ প্ৰতিটো প্ৰসংগ সময়ৰ লগত সলনি হয়, কিন্তু মূল লক্ষ্য একেই—পৃথিৱীৰ আয়ুস বঢ়োৱা।
বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ তাৎপৰ্য্য
এই দিৱস পালনৰ আঁৰত থকা মূল তাৎপৰ্যটো হৈছে জনসাধাৰণৰ মাজত সচেতনতা সৃষ্টি কৰা। পৰিৱেশ দূষণ, জলবায়ু পৰিবৰ্তন, অৰণ্যবিনাশ, বন্যপ্ৰাণী নিধন, নদী আৰু মহাসাগৰৰ প্ৰদূষণ—এইবোৰ আধুনিক যুগৰ প্ৰধান সমস্যা। এই সমস্যাবোৰ জটিল হ’লেও ইয়াৰ সমাধান সম্ভৱ যদি প্ৰত্যেক নাগৰিকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়। বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসে আমাক সেই ভূমিকা বুজিবলৈ সহায় কৰে। স্কুল-কলেজ, চৰকাৰী অনা-চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান, স্বেচ্ছাসেৱী সংগঠনবোৰে এই দিনটোত বৃক্ষৰোপণ, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা অভিযান, প্ৰতিযোগিতা, সজাগতামূলক ৰেলী আদি কাৰ্যসূচীৰে অংশগ্ৰহণ কৰে। আনকি ঘৰুৱা পৰ্যায়তো মানুহে পৰিৱেশ অনুকুল অভ্যাস গ্ৰহণ কৰিবলৈ শপত লয়। এই দিনটোৱে চৰকাৰ আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলকো কঠোৰ পৰিৱেশ আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। পৰিৱেশৰ সংকট কোনো এক ৰাষ্ট্ৰৰ একক সমস্যা নহয়; এইটো সমগ্ৰ মানৱতা আৰু অন্যান্য জীৱ-জন্তুৰ বাবে এটা বৈশ্বিক সংকট। সেয়ে বিশ্ব পৰিবেশ দিৱস আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংহতিৰো এখন প্ৰতীক।
অসম আৰু পৰিৱেশ প্ৰসংগ
আমি অসমীয়া মানুহৰ বাবে পৰিৱেশৰ প্ৰতি থকা সাদৰ পৰম্পৰাগতভাৱে অতি গভীৰ। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ, কাযিৰঙা জাতীয় উদ্যান, মানাহ, ডিব্ৰু-ছৈখোৱা, পানী দিহিং বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য, টোকোলৈ চাহ বাগি, নমৰি জংঘল—এই অসমৰ প্ৰকৃতিয়ে বিশ্বক মোহিত কৰে। কিন্তু আজিৰ অসমত পৰিৱেশৰ অৱনতি উদ্বেগজনক। অসমৰ নগৰসমূহত বায়ু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পাইছে, বিশেষকৈ গুৱাহাটীত প্ৰায়ে ধূলি-বালি আৰু যান-বাহনৰ ধোঁৱাই বহু প্ৰভাৱ পেলাইছে। অসমৰ নদনদীবোৰ প্লাষ্টিক, আৱৰ্জনা আৰু উদ্যোগিক বৰ্জনাত দূষিত হৈছে। ব্ৰহ্মপুত্ৰই প্ৰতি বছৰে বানপানীৰ সৃষ্টি কৰে; যদিও এয়া প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনা, তথাপি অৰণ্যবিনাশ আৰু বালি উদ্ধাৰৰ বাবে নদীৰ গতি সলনি হৈ বানপানীৰ ভয়াৱহতা বাঢ়িছে। ইয়াৰ উপৰিও অসমত পতিত খেতিৰ বাবে পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ মাটি ক্ষৰণ হৈছে। কৃষি-ভূমিত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অতি প্ৰয়োগে মাটিৰ উৰ্বৰতা নষ্ট কৰিছে। একেবাৰে অতি প্ৰয়োজন যে অসমীয়া সমাজে বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ জৰিয়তে এই সমস্যাসমূহৰ গুৰুত্ব অনুধাৱন কৰি পৰিশ্রমীভাৱে ভূমিকা ল’ব লাগে। অসমৰ প্ৰকৃতি সুৰক্ষিত ৰাখিলেহে পৰ্যটন শিল্প, কৃষি আৰু সামগ্ৰিক অৰ্থনীতি টিকি থাকিব পাৰিব।
পৰিৱেশ দূষণৰ প্ৰকাৰ আৰু ভয়াৱহতা
আজিৰ পৃথিৱীৰ তিনিটা মুখ্য সমস্যা হৈছে—বায়ু প্ৰদূষণ, জল প্ৰদূষণ আৰু মাটি প্ৰদূষণ। ইয়াৰ লগত শব্দ প্ৰদূষণ, তাপ প্ৰদূষণ, ৰেডিঅ’এক্টিভ প্ৰদূষণ আদিও গুৰুত্বপূৰ্ণ। বায়ু প্ৰদূষণৰ বাবে প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ লোকৰ মৃত্যু হয়। কল-কাৰখানা, যান-বাহন, জীৱাশ্ম ইন্ধন পোৰাৰ ফলত বায়ুত ক্ষতিকাৰক গেছ যেনে—কাৰ্বন মনোক্সাইড, ছালফাৰ ডাইঅক্সাইড, নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড ইত্যাদি মিহলি হয়। এইবোৰে শ্বাসজনিত ৰোগ, এজমা, ব্ৰংকাইটিছ আদিৰ সৃষ্টি কৰে। জল প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে শিল্প-সংস্থা, গৃহস্থালি আৰু কৃষিৰ বৰ্জন পোনপটীয়াকৈ নদী-বিলত পেলোৱা। প্লাষ্টিক বোতল, পলিথিন, কেমিকেল, পয়ঃপানী, কঠিন আৱৰ্জনা আদিয়ে পানীৰ জীৱ-জন্তুৰ জীৱন সংকটজনক কৰি তোলে। মাটি প্ৰদূষণৰ কাৰণ হৈছে ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক, শিল্পৰ কঠিন বৰ্জনা, লেণ্ডফিলত মিহলি হোৱা বিষাক্ত পদাৰ্থ। ফলত মাটিৰ উৰ্ব্বৰতা হ্ৰাস পায়, শস্যৰ উৎপাদন কমি যায় আৰু সেই খাদ্য শস্যই মানুহৰ স্বাস্থ্যত প্ৰতিক্ৰিয়া পেলায়। ইয়াৰ উপৰি বনভূমি ধ্বংস আৰু জলবায়ু পৰিবৰ্তন এনে দুটা সমস্যা যিয়ে বৈশ্বিক উত্তাপ বঢ়াইছে। হিমালয়ৰ বৰফ গলি সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধি কৰিছে, যাৰ বাবে অসমৰ দৰে নিম্নভূমি বানপানীৰ প্ৰতি অধিক সংবেদনশীল হৈ পৰিছে।
বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ প্ৰাসংগিক বিষয়বস্তু
প্ৰতি বছৰে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচীয়ে (UNEP) এটা কেন্দ্ৰীয় বিষয়বস্তু নিৰ্ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ‘Beat Plastic Pollution’ - প্লাষ্টিক প্ৰদূষণৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পোৱা। কাৰণ গোটেই বিশ্বত প্ৰতি মিনিটত প্ৰায় এক মিলিয়ন প্লাষ্টিকৰ বটল কিনা হয়, আৰু প্ৰতি বছৰে ৫০০ বিলিয়ন প্লাষ্টিকৰ বেগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই প্লাষ্টিকবোৰ সাগৰত পৰি সাগৰীয় জীৱ-জন্তুৰ মৃত্যুৰ কাৰণ হৈছে। আন এখন প্ৰাসংগিক বিষয় আছিল ‘Ecosystem Restoration’। অৰণ্য, ঘাঁহনি, জলাশয়, চৰাই-চিৰিকতিৰ বাসস্থান পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা। আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আছিল ‘Only One Earth’ যিয়ে বুজাইছে যে পৃথিৱীৰ কোনো বিকল্প নাই, গতিকে ইয়াক ধ্বংস কৰাৰ অধিকাৰ কাৰো নাই। বৰ্তমান যুগত পৰিৱেশ দিৱসৰ বিষয়বস্তুবোৰ অধিক কাৰ্যকৰী আৰু স্থানীয় পৰ্যায়ত ৰূপায়নযোগ্য হোৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিব লাগে। অসমতো এইবোৰ বিষয়বস্তু কেন্দ্ৰ কৰি আলোচনা চক্ৰ, বৃক্ষৰোপণ, নদী পৰিষ্কাৰ অভিযান আদি চলাব লাগে।
পৰিৱেশ সংৰক্ষণত ব্যক্তি আৰু সমাজৰ ভূমিকা
প্ৰত্যেক ব্যক্তিয়ে চেতনাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটালেহে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ সম্ভৱ। আমি ঘৰুৱা পৰ্যায়ত তিনিটা নীতি মানি চলিব পাৰো—Reduce, Reuse, Recycle (কম ব্যৱহাৰ কৰা, পুনঃব্যৱহাৰ কৰা, পুনঃচক্ৰীকৰণ কৰা)। উদাহৰণস্বৰূপে, প্লাষ্টিকৰ বেগৰ পৰিৱৰ্তে কাপোৰৰ বেগ ব্যৱহাৰ কৰা; পৰিত্যক্ত কাগজ বা প্লাষ্টিকক ৰিচাইক্লিং কেন্দ্ৰত প্ৰদান কৰা; পানী আৰু বিদ্যুতৰ অপচয় নকৰা। ব্যক্তিগত স্তৰত যান-বাহনৰ পৰিৱৰ্তে পদব্ৰজে বা চাইকেলেৰে যাত্ৰা কৰিলে বায়ু প্ৰদূষণ কমাই। গছ-গছনি ৰোপণ প্ৰত্যেক নাগৰিকৰ কৰ্তব্য। স্কুল-কলেজত পৰিৱেশ শিক্ষা বাধ্যতামূলক কৰিলে আগন্তুক প্ৰজন্ম সচেতন হৈ উঠে। চৰকাৰী পৰ্যায়ত পৰিৱেশ বান্ধৱী প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ, শিল্পসমূহক বৰ্জন পৰিশোধনৰ নিয়ম মানি চলিবলৈ বিধি প্ৰণয়ন, নদী পুনৰুজ্জীৱনৰ পদক্ষেপ, ৰাজ্যিক পৰিৱেশ অভিযান জাৰি কৰা আদি কাম কৰিব লাগে। অসম চৰকাৰে ‘অসম পৰিৱৰ্তন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ নীতি’ (যি ২০২২ চনত প্ৰস্তাৱিত হৈছিল) তাৰ জৰিয়তে ভাল কাম আৰম্ভ কৰিছে। কিন্তু কেৱল নীতি নহয়, তাৰ সঠিক ৰূপায়ণেই মূল কথা। সমাজৰ স্বেচ্ছাসেৱী অনুষ্ঠানে ‘মিছন লাইফ’ (Lifestyle for Environment)ৰ দৰে বিশ্বব্যাপী আন্দোলনত অংশ লৈ জনতাক সহজ সলনিৰ বাবে অনুপ্ৰাণিত কৰিব পাৰে।
পৰিৱেশ সুৰক্ষিত নকৰাৰ পৰিণতি
যদি আজিয়েই আমি সচেতন অগ্ৰসৰ নহওঁ, তেন্তে আগন্তুক ৫০ বছৰৰ ভিতৰত পৃথিৱীৰ বহু অংশ বসবাস অনুপযোগী হৈ পৰিব। সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ উচ্চতা বৃদ্ধিৰ ফলত অসমৰ যোৰহাট, নগাঁও, বৰপেটা, ধুবুৰীকে ধৰি নিম্ন অঞ্চলবোৰ পানীৰ তলত যাব পাৰে। অধিক উষ্ণতাৰ বাবে অসমৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ গছৰ প্ৰজাতি, একোপা, বনৰীয়া পশু-পখী বিলুপ্ত হোৱাৰ বিপদ আছে। কৃষি উৎপাদন হ্ৰাস পাব, যাৰ বাবে খাদ্য সংকট দেখা দিব। বায়ু আৰু পানীৰ দূষণে মেলিছিওছিছ, ডেংগু, মেলেৰিয়া, টাইফইড আদি ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বঢ়াব। ইয়াৰ ফলত চিকিৎসা খৰচ বাঢ়ি যোৱাৰ লগতে অৰ্থনীতিৰ ওপৰত চাপ পৰিব। লগতে পৰিৱেশ অভিবাসন দেখা দিব—মানুহে নিজ গাঁও-চহৰ এৰি অন্য ঠাইলৈ পলাবলৈ বাধ্য হ’ব। সেয়ে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ মানে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ জীৱন ৰক্ষা কৰা। বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ প্ৰতিটো শ্লোগানে আমাক সেই ভয়াবহ পৰিণতিৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ বহু সম্ভাৱনাময় সমাধানো দিয়ে।
নৱপ্ৰজন্ম আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ
আজিৰ শিশু আৰু যুৱক-যুৱতীয়ে কাইলৈৰ পৃথিৱী গঢ় দিব। সেয়ে তেওঁলোকক পৰিৱেশ বান্ধৱী জীৱনশৈলী শিকোৱা অতি প্ৰয়োজন। অসমৰ বহু বিদ্যালয়ত এতিয়া ‘ইকো ক্লাব’ গঢ় লৈ উঠিছে। সেই ক্লাবৰ জৰিয়তে শিশুৱে বজাৰত কঢ়িয়াবলৈ কাপোৰৰ মোনা ব্যৱহাৰ কৰা, ঘৰত জৈৱিক বৰ্জনৰ পৰা কম্পোষ্ট প্ৰস্তুত কৰা, প্লাষ্টিকৰ পানীৰ বটলৰ ঠাইত ষ্টীল বা কাঁচৰ ফ্লাস্ক ব্যৱহাৰ কৰা আদি শিকিব পাৰে। উচ্চ শিক্ষাৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে পৰিৱেশৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি নতুন পদ্ধতিৰ সন্ধান দিব পাৰে। বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ দিনা প্ৰতিখন কলেজে এটা বহুদিনীয়া বৃক্ষৰোপণ অভিযান বা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ অভিযান আয়োজন কৰিলে সমাজত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে। নৱপ্ৰজন্মক যদি সঠিক শিক্ষা দিয়া হয়, তেন্তে তেওঁলোকে পৰিৱেশৰ মৰমীয়াল হৈ ডাঙৰ হৈ এই সংকটকালৰ সমাধান বিচাৰি উলিয়াব।
উপসংহাৰ
সমাপ্তিৰ কথা হিচাপে ক’ব পাৰি যে ৫ জুন বিশ্ব পৰিবেশ দিৱস এক মাত্ৰ তাৰিখ নহয়, এয়া এটা পুনৰ জন্মৰ উৎসৱ। প্ৰকৃতিৰ লগত আমাৰ সম্পৰ্ক পুনৰ আৱিষ্কাৰৰ দিন। এই দিনটোৱে আমাক একতাৰ বাৰ্তা দিয়ে—যিকোনো দেশ বা ব্যক্তি অকলে পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে, সকলোৱে হাতে হাতে ধৰি আগবাঢ়িব লাগিব। আমি আমাৰ অভ্যাসৰ সৰু সৰু পৰিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে পৃথিৱীক সবল কৰিব পাৰো। গছ এজোপা ৰোপণ কৰা, বাচন ধোৱাৰ পানীৰ পৰা অনাবশ্যক অপচয় ৰোধ কৰা, যান-বাহন কম ব্যৱহাৰ কৰা, প্লাষ্টিকৰ আৱৰ্জনা পৃথক্কৰণ কৰা—এই কেইবাটাও কাম যেন অতি সৰু কিন্তু সমষ্টিগতভাৱে ইয়াৰ প্ৰভাৱ বিশাল। পৰিৱেশ দিৱস উপলক্ষে আমি শপত লওঁ যে পৰিৱেশৰ সন্মান ৰাখিম, নদী, জংঘল, প্ৰাণীকুলক সুৰক্ষিত কৰিম। ‘পৃথিৱী আমাৰ ঘৰ, ইয়াক সুন্দৰ ৰাখিম’ এই মনোভাৱ লৈ আগবাঢ়িলেহে আমি সঁচা অৰ্থত উদযাপন কৰিব পাৰিম বিশ্ব পৰিবেশ দিৱস। ৫ জুন আমাৰ বাবে কেৱল কেলেণ্ডাৰৰ এটা দিন নহওঁক, ইয়াক প্ৰতি দিনৰ অনুপ্ৰেৰণা হিচাপে গ্ৰহণ কৰোঁ। তেতিয়াহে আমাৰ অহা প্ৰজন্মই নিৰ্মল বায়ু, নিৰ্মল পানী আৰু সেউজীয়া ধৰণী উপভোগ কৰিবলৈ পাব। এই আশাৰে বিশ্ব পৰিবেশ দিৱসৰ শুভেচ্ছা জনাইছোঁ।
অসমীয়া ৱেব ডেস্ক, ইছলামনৱেব।
