ডিগ্ৰীৰ বাহিৰেও দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন: মুছলিম যুৱ সমাজৰ ভৱিষ্যৎ প্ৰস্তুতি
ভূমিকা
বৰ্তমান বিশ্বত শিক্ষা আৰু ডিগ্ৰীক সফলতাৰ অন্যতম মূল চাবিকাঠি হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত অধ্যয়ন কৰি উচ্চ ডিগ্ৰী লাভ কৰাটো প্ৰায় প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ সপোন। অভিভাৱকসকলে নিজৰ সন্তানক উচ্চ শিক্ষিত হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ আশা কৰে, আৰু সমাজেও ডিগ্ৰীধাৰী ব্যক্তিক বিশেষ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। বহু ক্ষেত্ৰত ডিগ্ৰীকেই ব্যক্তিৰ যোগ্যতা আৰু সফলতাৰ মাপকাঠি হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।
কিন্তু একবিংশ শতিকাৰ এই দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনশীল যুগত সফলতাৰ সমীকৰণ পূৰ্বৰ তুলনাত যথেষ্ট জটিল হৈ পৰিছে। বিশ্বায়ন, তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ বিপ্লৱ, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence), ডিজিটেল অৰ্থনীতি আৰু নতুন নতুন কৰ্মক্ষেত্ৰৰ উদ্ভৱৰ ফলত কেৱল শৈক্ষিক ডিগ্ৰীকেন্দ্ৰিক চিন্তাধাৰা ক্ৰমাৎ অপ্রতুল হৈ পৰিছে। বৰ্তমান সময়ত চাকৰিদাতা প্ৰতিষ্ঠান, উদ্যোগ খণ্ড আৰু সামাজিক নেতৃত্বৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল ডিগ্ৰীধাৰী ব্যক্তিৰ সন্ধান কৰা নহয়; বৰং সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা, যোগাযোগ দক্ষতা, নেতৃত্বগুণ, সৃষ্টিশীলতা, প্ৰযুক্তিগত জ্ঞান আৰু পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱাৰ সামৰ্থ্যকো সমান গুৰুত্ব দিয়া হয়।
আজি বিশ্বৰ বহু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ স্নাতক যুৱক-যুৱতীয়ে ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পিছতো কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন বাধাৰ সন্মুখীন হৈছে। আনহাতে, বহু ব্যক্তিয়ে সীমিত আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ সত্বেও বিশেষ দক্ষতা, উদ্ভাৱনী শক্তি আৰু অধ্যৱসায়ৰ বলত সফলতাৰ উচ্চ শিখৰত উপনীত হৈছে। এই বাস্তৱতাই স্পষ্টভাৱে প্ৰমাণ কৰে যে ডিগ্ৰী সফলতাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হ'লেও ই একমাত্ৰ উপাদান নহয়।
বিশেষকৈ অসমৰ মুছলিম যুৱ সমাজৰ বাবে এই বিষয়টো অধিক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। একাংশ শিক্ষাৰ্থী মাদ্ৰাছা আৰু ইছলামী শিক্ষানুষ্ঠানৰ পৰা, আন একাংশ সাধাৰণ শিক্ষাব্যৱস্থাৰ পৰা আগবাঢ়ি আহিছে। কিন্তু আধুনিক বিশ্বৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত বহুতে উপলব্ধি কৰে যে কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞান যথেষ্ট নহয়; ইয়াৰ লগতে আধুনিক দক্ষতা, ভাষাগত পাৰদৰ্শিতা, ডিজিটেল সাক্ষৰতা আৰু আত্মবিশ্বাসো অপৰিহাৰ্য। ফলত বহু প্ৰতিভাৱান যুৱক-যুৱতী উপযুক্ত সুযোগ লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি যায়।
ইছলামৰ ইতিহাসলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে ইছলামে কেৱল জ্ঞান আহৰণৰ ওপৰতেই গুৰুত্ব আৰোপ কৰা নাই; বৰং সেই জ্ঞানক সমাজৰ কল্যাণত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা দক্ষতা আৰু উৎকৰ্ষতাৰো শিক্ষা দিছে। নবী মুহাম্মদ ﷺ, ছাহাবাসকল আৰু ইছলামী সভ্যতাৰ মহান মনীষীসকলৰ জীৱনত আমি জ্ঞান, নৈতিকতা আৰু দক্ষতাৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয় লক্ষ্য কৰোঁ। তেওঁলোকে কেৱল জ্ঞানৰ ভাণ্ডাৰ নাছিল; বৰং নেতৃত্ব, পৰিকল্পনা, গৱেষণা, বাণিজ্য, বিজ্ঞান আৰু সমাজ গঠনৰ ক্ষেত্ৰতো অনন্য অৱদান আগবঢ়াইছিল।
সেয়েহে বৰ্তমান সময়ত মুছলিম যুৱ সমাজৰ বাবে ডিগ্ৰীৰ লগতে দক্ষতা আহৰণৰ বিষয়টো কোনো বিলাসিতা নহয়; ই এক অপৰিহাৰ্য প্ৰয়োজন। ইছলামৰ জ্ঞান-দৰ্শন, সমসাময়িক বিশ্বৰ বাস্তৱতা আৰু যুৱ সমাজৰ ভৱিষ্যৎ প্ৰত্যাহ্বানৰ আলোকে এই বিষয়টোক নতুনকৈ মূল্যায়ন কৰাটো সময়ৰ দাবী। এই প্ৰবন্ধত সেই বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা কৰাৰ চেষ্টা কৰা হ'ব।
ইছলামত জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰ স্থান
ইছলামৰ ইতিহাসৰ সূচনাই হৈছে জ্ঞানৰ আহ্বানৰ জৰিয়তে। মহান আল্লাহে নবী মুহাম্মদ ﷺ-ৰ ওপৰত অৱতীৰ্ণ কৰা প্ৰথম অহী আছিল—
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ
“পঢ়া, তোমাৰ পালনকর্তাৰ নামেৰে, যিজনে সৃষ্টি কৰিছে।” (ছুৰা আল-আলাক, ৯৬:১)
ইছলামৰ প্ৰথম বাৰ্তাই যে জ্ঞান আহৰণৰ আহ্বান, সেই কথাই স্পষ্টভাৱে বুজাই দিয়ে যে জ্ঞান ইছলামী সভ্যতাৰ মূল ভেটি। আন বহু সভ্যতাই শক্তি, সম্পদ বা ৰাজনৈতিক ক্ষমতাক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল যদিও ইছলামৰ সূচনা হৈছিল শিক্ষা আৰু জ্ঞানচৰ্চাৰ জৰিয়তে। সেয়েহে ইছলামৰ দৃষ্টিত জ্ঞান কেৱল ব্যক্তিগত উন্নতিৰ মাধ্যম নহয়; ই হৈছে আল্লাহক চিনি পোৱা, সমাজক উন্নত কৰা আৰু মানৱজাতিৰ কল্যাণ সাধনৰ অন্যতম উপায়।
মহান আল্লাহে কোৰআনত কৈছে- “কোৱা, যিসকলে জানে আৰু যিসকলে নাজানে, তেওঁলোক জানো সমান হ'ব পাৰে?” (ছুৰা আয-যুমাৰ, ৩৯:৯)
এই আয়াতে জ্ঞানী আৰু অজ্ঞান ব্যক্তিৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা হৈছে। জ্ঞান মানুহক সত্য-মিথ্যাৰ পাৰ্থক্য বুজিবলৈ, সঠিক সিদ্ধান্ত ল'বলৈ আৰু জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ সহায় কৰে। আন এটা আয়াতত আল্লাহে কৈছে—
“আল্লাহে তোমালোকৰ মাজৰ ঈমান আনাসকলক আৰু যিসকলক জ্ঞান দিয়া হৈছে তেওঁলোকক বহু স্তৰ উচ্চ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিব।” (ছুৰা আল-মুজাদালাহ, ৫৮:১১)
ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ইছলামত জ্ঞান কেৱল তথ্যৰ সমষ্টি নহয়; ই হৈছে ব্যক্তিত্ব গঠন, নৈতিক উৎকৰ্ষতা আৰু সামাজিক নেতৃত্বৰ অন্যতম ভিত্তি। নবী মুহাম্মদ ﷺ এও জ্ঞানৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে বহু হাদিছত আলোকপাত কৰিছে। তেওঁ কৈছে- “জ্ঞান অন্বেষণ কৰা প্ৰতিজন মুছলিমৰ ওপৰত ফৰজ।” (ছুনানে ইবনে মাজাহ)
এই হাদিছত “জ্ঞান” শব্দটো কেৱল ধৰ্মীয় জ্ঞানতে সীমাবদ্ধ নহয়। ই জীৱনৰ প্ৰয়োজনীয় সকলো উপকাৰী জ্ঞানক সামৰি লয়। কাৰণ ইছলাম মানুহৰ জীৱনক সামগ্ৰিকভাৱে পৰিচালনা কৰিব বিচাৰে। সেয়েহে চিকিৎসা বিজ্ঞান, কৃষি, বাণিজ্য, প্ৰশাসন, ভাষা, গণিত অথবা প্ৰযুক্তি—সমাজৰ কল্যাণত সহায়ক যিকোনো জ্ঞান ইছলামৰ দৃষ্টিত মূল্যৱান।
কিন্তু ইছলাম কেৱল তাত্ত্বিক জ্ঞান আহৰণতেই সীমাবদ্ধ নাথাকে। ই সেই জ্ঞানক বাস্তৱ জীৱনত ফলপ্ৰসূভাৱে প্ৰয়োগ কৰাৰ ওপৰতো সমান গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। আন কথাত ক'বলৈ গ'লে, ইছলামে জ্ঞানৰ লগতে দক্ষতা, কৰ্মদক্ষতা আৰু উৎকৰ্ষতাৰো শিক্ষা দিয়ে।
নবী মুহাম্মদ ﷺ-ৰ জীৱনলৈ লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায় যে তেওঁ কেৱল এজন নবী আৰু শিক্ষকেই নাছিল; তেওঁ আছিল এজন সফল নেতা, দক্ষ সংগঠক, বিচক্ষণ কূটনীতিজ্ঞ, ন্যায়পৰায়ণ বিচাৰক আৰু দূৰদৰ্শী সমাজ সংস্কাৰক। মদীনাত ইছলামী সমাজ প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ নেতৃত্ব, পৰিকল্পনা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা আজিও বিশ্বৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক ইতিহাসত এক অনন্য উদাহৰণ হিচাপে বিবেচিত হয়।
হিজৰতৰ পিছত মদীনাত তেওঁ যি সমাজ গঠন কৰিছিল, সেয়া কেৱল আধ্যাত্মিক ভাতৃত্বৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নাছিল; ইয়াৰ লগত সুসংগঠিত প্ৰশাসন, অৰ্থনৈতিক ন্যায়, সামাজিক দায়িত্ব আৰু আন্তঃধৰ্মীয় সম্পৰ্কৰ সুস্পষ্ট নীতিও জড়িত আছিল। মদীনা চনদ (Constitution of Madinah) বিশ্বৰ ইতিহাসত অন্যতম প্ৰাচীন লিখিত সামাজিক চুক্তি বুলি গণ্য কৰা হয়। এই ঘটনাই স্পষ্টভাৱে দেখুৱায় যে নবী ﷺ-ৰ নেতৃত্ব কেৱল ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰতেই সীমাবদ্ধ নাছিল; তেওঁ সমাজ পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰতো অসাধাৰণ দক্ষতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
আনহাতে, ছাহাবাসকলৰ জীৱনতো আমি জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰ অপূৰ্ব সমন্বয় লক্ষ্য কৰোঁ। আবু বকৰ (ৰা.) এজন সফল ব্যৱসায়ী আছিল। উমৰ ইবনুল খাত্তাব (ৰা.) দক্ষ প্ৰশাসক আৰু ৰাষ্ট্ৰনায়ক হিচাপে খ্যাত। উছমান ইবনে আফ্ফান (ৰা.) বাণিজ্য আৰু সমাজসেৱাত বিশেষ পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছিল। খালিদ ইবনুল ৱালিদ (ৰা.) সামৰিক কৌশল আৰু নেতৃত্বৰ ক্ষেত্ৰত ইতিহাসৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ ব্যক্তিত্ব হিচাপে পৰিগণিত।
তেওঁলোকৰ জীৱন অধ্যয়ন কৰিলে দেখা যায় যে ইছলামে কেতিয়াও মছজিদ আৰু সমাজ, জ্ঞান আৰু কৰ্ম, অথবা ইবাদত আৰু পেছাগত উৎকৰ্ষতাৰ মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰা নাই। বৰং ইছলামে মানুহক এনে ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তুলিবলৈ উৎসাহিত কৰে, যিয়ে ঈমান, জ্ঞান, নৈতিকতা আৰু দক্ষতাক একেলগে ধাৰণ কৰে।
এই কথাই হাদিছৰ এটা সুন্দৰ বাণীত প্ৰতিফলিত হৈছে—
“আল্লাহে ভাল পায়, যেতিয়া তোমালোকৰ কোনোবাই কোনো কাম কৰে, সেয়া নিখুঁতভাৱে সম্পন্ন কৰে।” (আল-বাইহাকী)
এই হাদিছটোৱে ইছলামী দৃষ্টিত উৎকৰ্ষতা (Excellence) আৰু পেছাদাৰিত্বৰ (Professionalism) গুৰুত্ব স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে। এজন শিক্ষক, চিকিৎসক, ইঞ্জিনিয়াৰ, আলিম, ব্যৱসায়ী বা ছাত্ৰ—যিয়েই নহওক কিয়, নিজৰ দায়িত্ব সৰ্বোত্তমভাৱে সম্পন্ন কৰাটো ইছলামী চৰিত্ৰৰ অংশ।
সেয়েহে ক'ব পাৰি যে ইছলামত জ্ঞান আৰু দক্ষতা পৰস্পৰৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী নহয়; বৰং পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। জ্ঞান মানুহক সঠিক পথ দেখুৱায়, আৰু দক্ষতাই সেই পথত সফলভাৱে আগবাঢ়িবলৈ সহায় কৰে। জ্ঞানহীন দক্ষতা দিশহীন হ'ব পাৰে, আনহাতে দক্ষতাহীন জ্ঞান বহু সময়ত সমাজৰ বাবে ফলপ্ৰসূ নহয়। ইছলামৰ আদৰ্শ হৈছে এই দুয়োটাৰ সুন্দৰ সমন্বয়।
কেৱল ডিগ্ৰীৰ সীমাবদ্ধতা
আমাৰ সমাজত শিক্ষা আৰু ডিগ্ৰীক কেন্দ্ৰ কৰি এটা বিশেষ মানসিকতা গঢ় লৈ উঠিছে। বহু পৰিয়ালত এতিয়াও বিশ্বাস কৰা হয় যে এখন ডিগ্ৰী লাভ কৰিলেই জীৱনৰ সকলো সমস্যাৰ সমাধান হৈ যাব। বিদ্যালয়ত ভৰ্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শেষ বৰ্ষলৈকে শিক্ষাৰ্থীৰ লক্ষ্য প্ৰায় একেটাই—এখন ভাল ডিগ্ৰী লাভ কৰা। অৱশ্যে ডিগ্ৰীৰ গুৰুত্ব অস্বীকাৰ কৰাৰ কোনো অৱকাশ নাই। ডিগ্ৰী হৈছে শিক্ষাৰ আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি আৰু জ্ঞান আহৰণৰ এক প্ৰমাণপত্ৰ। কিন্তু সমস্যাটো তেতিয়াই আৰম্ভ হয়, যেতিয়া ডিগ্ৰীকেই সফলতাৰ একমাত্ৰ মাপকাঠি হিচাপে ধৰা হয়।
বাস্তৱ জীৱনত দেখা যায় যে বহু শিক্ষাৰ্থীয়ে দহ-বাৰ বছৰ বা তাতোকৈ অধিক সময় অধ্যয়ন কৰাৰ পিছতো কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনীয় বহু মৌলিক দক্ষতাৰ অভাৱত ভোগে। তেওঁলোকে পৰীক্ষাত ভাল নম্বৰ লাভ কৰিব পাৰে, পাঠ্যপুথিৰ তথ্য মুখস্থ কৰিব পাৰে, কিন্তু বাস্তৱ সমস্যাৰ সমাধান, দলগতভাৱে কাম কৰা বা নিজৰ চিন্তাধাৰা স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয়। ফলত শৈক্ষিক সফলতা থকাৰ পিছতো বহুতে পেছাগত সফলতা অৰ্জন কৰিব নোৱাৰে।
বৰ্তমান বিশ্বৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ পূৰ্বৰ তুলনাত সম্পূৰ্ণ সলনি হৈছে। নিয়োগকৰ্তাসকলে কেৱল ডিগ্ৰীধাৰী লোক বিচৰা নহয়; তেওঁলোকে এনে ব্যক্তিৰ সন্ধান কৰে যিয়ে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাব পাৰে, নতুন কিবা শিকিবলৈ আগ্ৰহী হয় আৰু নিজৰ জ্ঞানক বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিব জানে। এজন চাকৰি প্ৰাৰ্থীৰ শিক্ষাগত যোগ্যতাৰ লগতে তেওঁৰ যোগাযোগ দক্ষতা, সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা, নেতৃত্বগুণ, সময় ব্যৱস্থাপনা, সৃষ্টিশীলতা আৰু ডিজিটেল জ্ঞানকো মূল্যায়ন কৰা হয়।
ধৰা হওক, দুজন শিক্ষাৰ্থীৰ একে ডিগ্ৰী আছে। প্ৰথমজনৰ ফলাফল সামান্য ভাল, কিন্তু তেওঁ আত্মবিশ্বাসেৰে কথা ক'ব নোৱাৰে, দলগতভাৱে কাম কৰিব নোৱাৰে আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সৈতে পৰিচিত নহয়। আনহাতে দ্বিতীয়জনৰ ফলাফল হয়তো অলপ কম, কিন্তু তেওঁ যোগাযোগ দক্ষ, ডিজিটেলভাৱে সচেতন আৰু নতুন পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাব পাৰে। অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে দ্বিতীয়জনেই কৰ্মক্ষেত্ৰত অধিক সুযোগ লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
অসমৰ মুছলিম যুৱ সমাজৰ ক্ষেত্ৰতো এই বাস্তৱতা স্পষ্টভাৱে লক্ষ্য কৰা যায়। বহু শিক্ষাৰ্থীয়ে স্নাতক বা স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰাৰ পিছতো উপযুক্ত কৰ্মসংস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত কঠিন প্ৰতিযোগিতাৰ সন্মুখীন হয়। ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হৈছে ব্যৱহাৰিক দক্ষতাৰ অভাৱ। কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানেই আজিৰ যুগত যথেষ্ট নহয়; সেই জ্ঞানক ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰাৰ ক্ষমতাও সমানভাৱে প্ৰয়োজনীয়।
ইছলামৰ দৃষ্টিতো কেৱল জ্ঞান আহৰণেই যথেষ্ট নহয়; সেই জ্ঞানৰ সঠিক প্ৰয়োগো সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ। নবী মুহাম্মদ ﷺ আৰু ছাহাবাসকলৰ জীৱন অধ্যয়ন কৰিলে দেখা যায় যে তেওঁলোক কেৱল জ্ঞানী ব্যক্তি নাছিল; তেওঁলোক সমাজ গঠন, নেতৃত্ব, বাণিজ্য, প্ৰশাসন আৰু বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত দক্ষতাৰো অনন্য উদাহৰণ আছিল। সেয়েহে ডিগ্ৰী আৰু দক্ষতাৰ মাজত কোনো দ্বন্দ্ব নাই; বৰং দুয়োটাই পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক।
আধুনিক যুগত প্ৰয়োজনীয় দক্ষতাসমূহ
একবিংশ শতিকাক বহুতে “দক্ষতাৰ যুগ” বুলি অভিহিত কৰে। বৰ্তমান সময়ত জ্ঞান আহৰণ আগৰ যিকোনো সময়তকৈ সহজ হৈ পৰিছে। ইণ্টাৰনেটৰ জৰিয়তে পৃথিৱীৰ যিকোনো প্ৰান্তৰ তথ্য মুহূৰ্ততে লাভ কৰিব পাৰি। কিন্তু কেৱল তথ্যৰ প্ৰাচুৰ্যই সফলতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। সফলতাৰ বাবে সেই তথ্যক সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা দক্ষতা প্ৰয়োজন। বিশেষকৈ মুছলিম যুৱ সমাজে নিজৰ শিক্ষা আৰু পেছাগত জীৱনত কিছুমান অত্যাৱশ্যকীয় দক্ষতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা উচিত।
১. ডিজিটেল সাক্ষৰতা (Digital Literacy)
আমি এনে এটা যুগত বাস কৰি আছোঁ যাক ডিজিটেল যুগ বুলি কোৱা হয়। ইণ্টাৰনেট, কম্পিউটাৰ, স্মাৰ্টফোন, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI), ক্লাউড টেকন'লজি আৰু অনলাইন প্লেটফৰ্মসমূহে আমাৰ জীৱনধাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি কৰি পেলাইছে। শিক্ষা, ব্যৱসায়, গৱেষণা, যোগাযোগ আৰু কৰ্মসংস্থাপন—প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে ডিজিটেল দক্ষতা অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছে।
দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে বহু যুৱকে প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰে যদিও প্ৰযুক্তিক ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব নাজানে। সামাজিক মাধ্যমত সময় ব্যয় কৰাটো ডিজিটেল দক্ষতা নহয়। প্ৰকৃত ডিজিটেল সাক্ষৰতাৰ অৰ্থ হৈছে অনলাইন গৱেষণা কৰা, তথ্যৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰা, উৎপাদনশীল ডিজিটেল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা আৰু নতুন প্ৰযুক্তিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱা।
বিশেষকৈ AI-ৰ যুগত মুছলিম যুৱ সমাজে প্ৰযুক্তিক কেৱল বিনোদনৰ মাধ্যম হিচাপে নহয়, জ্ঞান আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ নতুন সুযোগ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব লাগিব।
২. যোগাযোগ দক্ষতা
জীৱনৰ প্ৰায় প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে যোগাযোগ দক্ষতাৰ ভূমিকা অপৰিসীম। এজন ব্যক্তিৰ জ্ঞান যিমানেই গভীৰ নহওক কিয়, যদি তেওঁ নিজৰ চিন্তা-ভাবনা স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁৰ জ্ঞানৰ পূৰ্ণ মূল্যায়ন সম্ভৱ নহয়।
কোৰআনত আল্লাহে কৈছে- “আৰু মানুহৰ সৈতে উত্তম কথা কোৱা।” (ছুৰা আল-বাকাৰাহ, ২:৮৩)
এই আয়াতে কেৱল শালীন ভাষা ব্যৱহাৰৰ কথাই কোৱা হোৱা নাই; ইয়াৰ মাজত ফলপ্ৰসূ যোগাযোগৰো শিক্ষা নিহিত আছে। নবী মুহাম্মদ ﷺ-ৰ ভাষণ, দা'ৱাহ আৰু শিক্ষা-পদ্ধতি যোগাযোগ দক্ষতাৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
বৰ্তমান সময়ত শিক্ষকতা, ব্যৱসায়, দা'ৱাহ, সাংবাদিকতা, নেতৃত্ব আৰু প্ৰায় সকলো পেছাত যোগাযোগ দক্ষতা সফলতাৰ অন্যতম ভিত্তি।
৩. ভাষাগত দক্ষতা
ভাষা হৈছে জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ দুৱাৰ। যিজন ব্যক্তিয়ে অধিক ভাষা জানে, তেওঁ অধিক জ্ঞানৰ জগতত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।
অসমীয়া ভাষা আমাৰ পৰিচয়ৰ অংশ। কিন্তু ইয়াৰ লগতে ইংৰাজী, আৰবী অথবা আন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ভাষাৰ জ্ঞান আধুনিক যুগত বিশেষ গুৰুত্ব বহন কৰে। ইংৰাজীয়ে বিশ্বব্যাপী শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে, আনহাতে আৰবীয়ে ইছলামী জ্ঞানৰ মূল উৎসসমূহৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰে।
বৰ্তমান সময়ত বিদেশী ভাষাৰ জ্ঞানেও নতুন কৰ্মসংস্থাপন আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। সেয়েহে ভাষা শিক্ষাক বিলাসিতা নহয়, বিনিয়োগ হিচাপে বিবেচনা কৰা উচিত।
৪. সমালোচনামূলক চিন্তা (Critical Thinking)
সামাজিক মাধ্যম আৰু ডিজিটেল প্লেটফৰ্মৰ বিস্তাৰৰ ফলত আমি তথ্যৰ এক বিশাল সাগৰত বাস কৰিছোঁ। কিন্তু সকলো তথ্য সঠিক নহয়। ভুৱা খবৰ, অপপ্ৰচাৰ আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ তথ্যৰ প্ৰসাৰ আজিৰ যুগৰ এক ডাঙৰ সমস্যা।
সেয়েহে তথ্য পৰীক্ষা, বিশ্লেষণ আৰু যুক্তিসংগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। ইছলামেও মানুহক অন্ধ অনুকৰণৰ পৰিবৰ্তে চিন্তা আৰু পৰ্যালোচনাৰ শিক্ষা দিয়ে। কোৰআনত বহু ঠাইত “তোমালোকে চিন্তা নকৰানে?”, “তোমালোকে উপলব্ধি নকৰানে?” বুলি প্ৰশ্ন কৰা হৈছে।
এজন সচেতন মুছলিম যুৱকে শুনা বা দেখা প্ৰতিটো কথাকে সত্য বুলি গ্ৰহণ নকৰি, তাৰ সত্যতা আৰু প্ৰাসংগিকতা বিচাৰ কৰাৰ অভ্যাস গঢ়ি তুলিব লাগে।
৫. নেতৃত্ব আৰু দলগত কাম
নেতৃত্ব কেৱল কোনো সংগঠনৰ সভাপতি বা সম্পাদক হোৱাকে বুজায় নহয়। নেতৃত্বৰ অৰ্থ হৈছে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰা, সঠিক সিদ্ধান্ত লোৱা আৰু আনক ইতিবাচকভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিব পৰা ক্ষমতা।
নবী মুহাম্মদ ﷺ-ৰ জীৱন নেতৃত্বৰ এক অনুপম বিদ্যালয়। তেওঁ মানুহক আদেশেৰে নহয়, আদৰ্শৰে নেতৃত্ব দিছিল। তেওঁৰ নেতৃত্বৰ মূল ভিত্তি আছিল সততা, ন্যায়, সহমৰ্মিতা আৰু দূৰদৰ্শিতা।
আধুনিক কৰ্মক্ষেত্ৰত দলগত কাম (Teamwork) এক অপৰিহাৰ্য দক্ষতা। কোনো বৃহৎ লক্ষ্য এককভাৱে অৰ্জন কৰা সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে শিক্ষাজীৱনৰ পৰাই সংগঠন, স্বেচ্ছাসেৱা কাৰ্যসূচী, ছাত্ৰ সংগঠন আৰু সামাজিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে নেতৃত্ব আৰু দলগত কামৰ অভিজ্ঞতা আহৰণ কৰা উচিত।
সাৰাংশত ক'ব পাৰি যে আধুনিক যুগত সফলতাৰ বাবে ডিগ্ৰী আৰু দক্ষতা—দুয়োটাই সমানভাৱে প্ৰয়োজনীয়। ডিগ্ৰীয়ে জ্ঞানৰ ভিত্তি গঢ়ি তোলে, আৰু দক্ষতাই সেই জ্ঞানক জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সামৰ্থ্য প্ৰদান কৰে।
মুছলিম যুৱ সমাজৰ বাবে কৰণীয়
প্ৰথমতে, শিক্ষাৰ্থীসকলে নিজৰ ডিগ্ৰীৰ সৈতে কমেও এটা বা দুটা ব্যৱহাৰিক দক্ষতা আহৰণৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰিব লাগে।
দ্বিতীয়তে, অনলাইন শিক্ষাৰ সুযোগসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। বৰ্তমান বহু মানসম্পন্ন পাঠ্যক্ৰম বিনামূলীয়াকৈ উপলব্ধ।
তৃতীয়তে, নিয়মিত পঢ়াৰ অভ্যাস গঢ়ি তুলিব লাগে। কোৰআন, হাদিছ, ইতিহাস, বিজ্ঞান আৰু সমসাময়িক বিষয়ৰ অধ্যয়নে ব্যক্তিত্ব সমৃদ্ধ কৰে।
চতুৰ্থতে, সময় ব্যৱস্থাপনা শিকিব লাগে। সফল ব্যক্তিসকলৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হৈছে সময়ৰ সঠিক ব্যৱহাৰ।
পঞ্চমতে, আধুনিক দক্ষতা আহৰণৰ ক্ষেত্ৰতো ইছলামী মূল্যবোধ অক্ষুণ্ণ ৰাখিব লাগে। সততা, দায়িত্ববোধ, আমানতদাৰী আৰু তাকৱা মুছলিম ব্যক্তিত্বৰ মূল ভিত্তি।
উপসংহাৰ
বৰ্তমান যুগত কেৱল ডিগ্ৰী লাভ কৰাটোৱে সফলতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। জ্ঞানৰ লগতে দক্ষতা, নেতৃত্ব, যোগাযোগ ক্ষমতা আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ জ্ঞান সমানভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইছলামে জ্ঞান আৰু উৎকর্ষতা—দুয়োটাকেই উৎসাহিত কৰে।
সেয়েহে মুছলিম যুৱ সমাজে ডিগ্ৰীৰ সৈতে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আহৰণ কৰি নিজকে সময়োপযোগী, যোগ্য আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তুলিব লাগিব। জ্ঞান, আমল আৰু দক্ষতাৰ সমন্বয়েই ব্যক্তিগত সফলতা, সামাজিক উন্নয়ন আৰু উম্মাহৰ অগ্ৰগতিৰ পথ সুগম কৰিব।
লেখক- আশ্রাফুল আলম দাৰুল হুদা ইছলামীক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কুৰআন আৰু সম্পৰ্কীয় অধ্যয়ন বিভাগৰ স্নাতকোত্তৰ শিক্ষাৰ্থী। সমান্তৰালভাৱে তেওঁ শ্বহীদ সোঁৱৰনি বামুনবৰি কলেজত, অৰ্থনীতি বিষয়ত স্নাতক অধ্যয়ন অব্যাহত ৰাখিছে। ইছলামী অধ্যয়ন, সমসাময়িক শিক্ষা, যুৱ সমাজ, দক্ষতা বিকাশ আৰু ডিজিটেল মাধ্যমৰ প্ৰভাৱ আদি বিষয়ত অধ্যয়ন আৰু লিখা-মেলাত তেওঁৰ বিশেষ আগ্ৰহ আছে। সমাজমুখী চিন্তা-চৰ্চা আৰু গঠনমূলক লেখাৰ জৰিয়তে যুৱ সমাজৰ মাজত জ্ঞান, নৈতিকতা আৰু আত্মউন্নয়নৰ চেতনা গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়াস তেওঁৰ অন্যতম লক্ষ্য।
