আল-বিৰুণী উদযাপন: এজন মুছলমান প্ৰতিভা আৰু পলিমেথ
পৰিচয়
আবু ৰায়হান মুহাম্মদ ইবন আহমদ আল-বিৰুণী ইছলামিক সোণালী যুগৰ এগৰাকী বিশিষ্ট পণ্ডিত, বিজ্ঞানী, দাৰ্শনিক আৰু বহুমুখী জ্ঞানৰ অধিকাৰী আছিল। তেওঁ ৯৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দত খোৱাৰিজমত জন্মগ্ৰহণ কৰে আৰু জ্ঞানৰ বিভিন্ন শাখাত অসামান্য অৱদান আগবঢ়ায়। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, গণিত, ভূগোল, ইতিহাস, চিকিৎসাবিজ্ঞান, খনিজবিজ্ঞান, নৃতত্ত্ব আৰু ধৰ্মতত্ত্ব আদি বিষয়ত তেওঁৰ গভীৰ অধ্যয়ন আছিল। এই বহুমুখী জ্ঞান আৰু শিকিবলৈ মনৰ বাবে তেওঁক এগৰাকী পলিমেথ বুলি অভিহিত কৰা হয়।
আল-বিৰুণীয়ে কেৱল তাত্ত্বিক জ্ঞান আহৰণ কৰাই নহয়, পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা, যুক্তি আৰু তুলনামূলক অধ্যয়নৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ভাৰতীয় সমাজ, সংস্কৃতি, ধৰ্ম, দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ বিষয়ে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ কিতাবুল-হিন্দ এক মূল্যৱান ঐতিহাসিক আৰু নৃতাত্ত্বিক দলিল হিচাপে পৰিগণিত হয়। তেওঁৰ ৰচনাসমূহত জ্ঞানৰ প্ৰতি গভীৰ নিষ্ঠা, সত্য অনুসন্ধানৰ মনোভাৱ আৰু বিভিন্ন সভ্যতাৰ মাজত বুজাবুজি গঢ়ি তোলাৰ প্ৰচেষ্টা প্ৰতিফলিত হৈছে। আল-বিৰুণীৰ জীৱন আৰু কৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে জ্ঞান কোনো একক বিষয় বা সভ্যতাৰ মাজত সীমাবদ্ধ নহয়। তেওঁ বহুত কামত দক্ষ আছিল, বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে কথা ভাবিছিল, আৰু বেলেগ বেলেগ দেশৰ সংস্কৃতিৰ বিষয়েও পঢ়িছিল। সেইবাবে তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বৰ জ্ঞানৰ ইতিহাসত এজন মনত ৰখাৰ যোগ্য মানুহ হৈ আছে।
আল-বিৰুণীৰ বৈজ্ঞানিক অৱদান
বৈজ্ঞানিক উন্নতি সহজে লাভ কৰা হোৱা নাছিল ৷ আজি আমি যিবোৰ উদ্ভাৱনৰ দ্বাৰা উপকৃত হওঁ, সেইবোৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ যুগ যুগ ধৰি পুৰুষ-মহিলাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল, মুছলমান বিজ্ঞানীসকল আনতকৈ কম জড়িত নাছিল। তেনে এজন প্ৰখ্যাত পণ্ডিত আছিল মহান পাৰ্চী বিজ্ঞানী আবুৰাইহান আল-বিৰুনি।
মুছলমান মধ্যযুগীয় এজন বিশিষ্ট বিজ্ঞানী আল-বিৰুণীয়ে ইছলামিক সভ্যতাৰ সোণালী যুগত খ্যাতি লাভ কৰিছিল যিটো ৭৫০ চনৰ পৰা ১২৫৮ চনলৈকে চলিছিল বুলি বহুতে কয়, যদিও এই বিষয়ে সকলোৱে একমত নহয়।
ইছলামিক ষ্টাডিজৰ হাইস্কুলৰ শিক্ষক মহম্মদ ছাইদ আবদীয়ে জনাইছে যে আল-বিৰুনি সৰ্বকালৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ বিজ্ঞানী। “তেওঁ বিজ্ঞানৰ ইমানবোৰ শাখা অধ্যয়ন কৰিছিল, আৰু কেইবাটাও বৈজ্ঞানিক উদ্ভাৱনৰ ওপৰত বহু ব্যৱহাৰিক কাম কৰিছিল।” আধুনিক বিজ্ঞানত আল-বিৰুণীৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ পৰিছে যদিও ২০ শতিকালৈকে তেওঁৰ কোনো এটা গ্ৰন্থ পশ্চিমীয়া ভাষালৈ অনুবাদ হোৱা নাছিল। নাইৰোবি মুছলিম একাডেমীৰ ইতিহাস শিক্ষয়িত্ৰী তথা অধ্যক্ষ ফাতুমা সমমানে কয়, “তেওঁৰ প্ৰভাৱ কেৱল নিজৰ দেশতে সীমাবদ্ধ নাছিল, আন আন দেশলৈকো বিয়পি পৰিছিল।।কিন্তু ইতিহাসৰ অধ্যয়নত তেওঁক ইউৰোপৰ ৰেনেছাঁ যুগৰ বিজ্ঞানীসকলক দিয়া প্ৰচাৰৰ দৰে প্ৰয়োজনীয় ধৰণৰ প্ৰচাৰ প্ৰদান কৰা হোৱা নাছিল।”
“এই পৰিঘটনাই কেৱল আল-বিৰুনীক প্ৰভাৱিত কৰাই নহয়, বহু মুছলমান মধ্যযুগীয় বিজ্ঞানীকো প্ৰভাৱিত কৰিছিল, যাৰ অভিলাষী আৰু যুগান্তকাৰী আৱিষ্কাৰসমূহ কেৱল ধূলি গোটাবলৈ শ্বেলফৰ তলত লুকুৱাই ৰখা হৈছিল।” কিন্তু ইতিহাসবিদসকলৰ মতে বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰত আল-বিৰুণীয়ে লোৱা ভূমিকা বহু দূৰলৈকে কেৱল মুছলমান পণ্ডিতসকলৰ মাজতে নহয়, সৰ্বকালৰ বিজ্ঞানীসকলৰ মাজতো উল্লেখযোগ্য কৃতিত্বৰ অন্যতম।
পলিমেথ হিচাপে আল-বিৰুণীৰ জ্ঞানৰ পৰিসৰ
৯৭৩ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ৪ ছেপ্টেম্বৰত খোৰাছানৰ (বৰ্তমান উজবেকিস্তান,) খোৱাৰেজমত জন্মগ্ৰহণ কৰা আল-বিৰুণীয়ে ১০৫২ খ্ৰীষ্টাব্দত মৃত্যুৰ আগলৈকে অক্লান্তভাৱে বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰিছিল। বহু ঐতিহাসিক সূত্ৰৰ মতে আল-বিৰুনি আছিল সমগ্ৰ মধ্যযুগৰ অন্যতম নিপুণ বিজ্ঞানী।
বিপ্লৱী বিজ্ঞান উৎপাদনৰ বুদ্ধিমত্তা আৰু কৌশলৰ বাবে তেওঁ কিংবদন্তি হৈ পৰিছিল, ইমানবোৰ শাখাৰ অধ্যয়নত এক অমলিন চিন ৰাখিছিল। বিদ্বান ভাষাত তেওঁক বহুগণিত হিচাপে গণ্য কৰা হয়। নিজৰ দিনৰ বৈজ্ঞানিক বুজাবুজিক আগুৱাই নিয়াৰ সীমাহীন উচ্চাকাংক্ষাত তেওঁ একোৱেই এৰি যোৱা নাছিল। বিশাল নৃতত্ত্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি জটিল জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু জ্যোতিষ বিজ্ঞানলৈকে প্ৰতিটো পাইতে তেওঁৰ আঙুলি আছিল; সংমিশ্ৰিত ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ পৰা তুলনামূলক সমাজবিজ্ঞানলৈকে; বৈজ্ঞানিক গণিতৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অসাধাৰণ পদাৰ্থ বিজ্ঞানলৈকে; আৰু তথাপিও আচৰণ মনোবিজ্ঞানৰ পৰা নীতি দৰ্শনলৈকে অধিক দাবীদাৰ। তেওঁ কোৱাৰ লিপিত আছে, “মই জ্যামিতিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অংক আৰু সংখ্যা বিজ্ঞানলৈ আগবাঢ়িছো, তাৰ পিছত বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ গঠনলৈ আৰু শেষত ন্যায়িক জ্যোতিষলৈ আগবাঢ়িছো, কাৰণ এই চাৰিটা বিজ্ঞানৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিচিত নথকা জ্যোতিষীৰ শৈলী আৰু উপাধিৰ যোগ্য কোনোৱেই নহয়।”
ইংৰাজ নৱজাগৰণৰ জ্যোতিষী উইলিয়াম লিলিয়ে তেওঁৰ ‘খ্ৰীষ্টান জ্যোতিষ’ নামৰ গ্ৰন্থখনত আল-বিৰুনীক মধ্যযুগৰ সময়ত বিজ্ঞানৰ প্ৰতি অতুলনীয় আকাংক্ষা থকা অতি জ্ঞানসম্পন্ন ব্যক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। “এজন উৎকৃষ্ট বিতৰ্কী বা যুক্তিবিদ, শিক্ষণ আৰু বিবেচনাৰ সৈতে তৰ্ক কৰা, আৰু নিজৰ বক্তৃতাত বহুত বাকপটুতা ব্যৱহাৰ কৰা, চোকা আৰু হাস্যৰসময়ী সকলো ধৰণৰ ৰহস্য আৰু শিক্ষণৰ অনুসন্ধানকাৰী, শিক্ষক অবিহনে প্ৰায় যিকোনো বস্তু শিকিব পৰা; জ্ঞান নিজৰ প্ৰতিভাৰ দ্বাৰা ভৱিষ্যদ্বাণী আৰু অধিক গোপন জ্ঞানক দিয়া।
জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, ভূগোল আৰু খনিজবিজ্ঞানত আল-বিৰুণীৰ অৱদান
জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ সংঘটনৰ সৈতে জড়িত বিশদ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা প্ৰথমজন ব্যক্তি আল-বিৰুনি বুলি কোৱা হয়। তেওঁ প্ৰাগমেটিকভাৱে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰি ১০১৯ চনৰ ৮ এপ্ৰিলত হোৱা সূৰ্যগ্ৰহণ আৰু ১০১৯ চনৰ ১৭ ছেপ্টেম্বৰত হোৱা চন্দ্ৰগ্ৰহণৰ বৰ্ণনা কৰিছিল। এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ মতে, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু জ্যোতিষ বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত আল-বিৰুনিৰ মূল তথ্য গ্ৰন্থখনৰ প্ৰায় প্ৰতিটো অধ্যায়তে এই কথাটো সহজে দেখা যায়।।
ব্ৰিটানিকাই কয়, “আল-বিৰুনীয়ে সৌৰ এপ’জিৰ গতি আৰু প্ৰিচেচনৰ গতিৰ মাজত এক সূক্ষ্ম পাৰ্থক্য আঁকিছিল আৰু আন বহুতো প্ৰয়োগমূলক গাণিতিক কৌশল অন্বেষণ কৰিছিল যাতে বহু বেছি নিখুঁততা আৰু সূচীভুক্ত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ফলাফলৰ ব্যৱহাৰৰ সহজতা লাভ কৰিব পৰা যায়।” স্কটলেণ্ডৰ ছেইণ্ট এণ্ড্ৰুজ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক জন জে অ’কন’ৰ আৰু এডমাণ্ড এফ ৰবাৰ্টছনে পৰিচালনা কৰা ৱেবছাইট মেকটিউটাৰ হিষ্ট্ৰী অৱ মেথেমেটিক্স আৰ্কাইভৰ মতে, আল-বিৰুনীয়ে ১৭ বছৰ বয়সত সূৰ্য্যৰ সৰ্বোচ্চ উচ্চতা ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ গৃহ চহৰৰ অক্ষাংশ নিৰ্ণয় কৰিছিল।
ৱেবছাইটটোৱে ব্যাখ্যা কৰে যে, "ভূ-বিজ্ঞান আৰু ভূগোলৰ ক্ষেত্ৰতো গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আল-বিৰুনীয়ে আগবঢ়াইছিল।তেওঁ ত্ৰিকোণীয়কৰণ ব্যৱহাৰ কৰি পৃথিৱী আৰু ইয়াৰ ওপৰত থকা দূৰত্ব জুখিব পৰা কৌশল প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।তেওঁ পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধ ৬,৩৩৯.৬ কিলোমিটাৰ বুলি পাইছিল, যিটো মান পশ্চিমত ষোড়শ শতিকালৈকে পোৱা নাছিল।"
মুছলমান বিজ্ঞানীজনে ৰত্ন আৰু ধাতু উন্মোচন আৰু অধ্যয়নৰ বাবেও মগজুটো ৰেক কৰিছিল। খনিজ বিজ্ঞান তেওঁৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ তথ্য আছিল আৰু ইয়াত তেওঁ খনিজ ঘনত্ব সঠিকভাৱে জুখিবলৈ নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ ভৰিখন আগুৱাই লৈ গৈছিল। তেওঁ প্ৰায় ১০০ টা জ্ঞাত খনিজ পদাৰ্থ, ইয়াৰ প্ৰজাতি আৰু শিলৰ উপস্থিতিৰ লগতে ৰং, কঠিনতা, উৎপাদন, খৰচ আদি বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা বুলি কোৱা হয়। ভূতত্ত্বৰ অধ্যাপক জেমছ চেণ্ডাস্কি এবাৰে তেওঁৰ হিষ্ট্ৰী অৱ জিঅ’লজিৰ গ্ৰন্থত লিখিছে, ‘মূল্যবান শিলৰ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ উল্লেখটো পিছৰ বহু বিজ্ঞানীয়ে উদ্ধৃত কৰিছিল।এইটো খনিজ বিজ্ঞানৰ ওপৰত জনাজাত তৃতীয় প্ৰামাণিক গ্ৰন্থ আৰু ঘনত্ব জোখাৰ সমান নিখুঁততা ১৮ শতিকালৈকে ইউৰোপত লাভ কৰা হোৱা নাছিল।
নৃতত্ত্ব, ভাৰতীয় অধ্যয়ন আৰু আল-বিৰুণীৰ গ্ৰন্থসমূহ
নৃতত্ত্বৰ অন্য ঠাইত তেওঁ নিজৰ শতিকাৰ ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁ ইণ্ডোলজীৰ পিতৃ হৈছিল। ভাৰতৰ ইতিহাস, দৰ্শন, চিকিৎসা বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰি তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য সাফল্যই তেওঁক “প্ৰথম নৃতত্ত্ববিদ” উপাধি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। বহু ইতিহাসবিদৰ মতে, আল-বিৰুনিৰ অগ্ৰণী পদাংক অবিহনে আধুনিক নৃতত্ত্বৰ বিশ্বৰ উৎসাহী ক্লিঞ্চ সহজেই আহিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।
এটা কথাত ক’বলৈ গ’লে আল-বিৰুনিৰ ৰচনাসমূহৰ মুঠ ১৪৬খন কিতাপ। ইয়াৰ ভিতৰত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ওপৰত ৩৫খন, জ্যোতিষৰ ওপৰত ৪খন, জ্যোতিষৰ ওপৰত ২৩খন, কালক্ৰমৰ ওপৰত ৫খন, সময় জোখাৰ ওপৰত ২খন, ভূগোলৰ ওপৰত ৯খন, ভূগোল আৰু মেপিং তত্ত্বৰ ওপৰত ১০খন, গণিতৰ ওপৰত ১৫খন, বলবিজ্ঞানৰ ওপৰত ২খন, চিকিৎসা আৰু ঔষধবিজ্ঞানৰ ওপৰত ২খন, বতৰ বিজ্ঞানৰ ওপৰত ১খন, খনিজ বিজ্ঞান আৰু ৰত্নসমূহৰ ওপৰত ২খনখন, ইতিহাসৰ ওপৰত ৪খন, ইতিহাসৰ ওপৰত ২খন গ্ৰন্থ ভাৰত, ধৰ্ম আৰু দৰ্শনৰ ওপৰত ৩ খন, ১৬ খন সাহিত্যিক গ্ৰন্থ, যাদুৰ ওপৰত ২ খন গ্ৰন্থ, আৰু ৯ খন অশ্ৰেণীবদ্ধ গ্ৰন্থ। বিজ্ঞানীসকলৰ মতে এই সকলোবোৰ গ্ৰন্থৰ ভিতৰত মাত্ৰ ২২খন গ্ৰন্থহে জীয়াই আছে, আৰু ইয়াৰে মাত্ৰ ১৩খন গ্ৰন্থহে প্ৰকাশ পাইছে।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে, আবু ৰায়হান আল-বিৰুণী আছিল এগৰাকী অসাধাৰণ মুছলমান পণ্ডিত, বিজ্ঞানী আৰু পলিমেথ। জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, গণিত, ভূগোল, চিকিৎসাবিজ্ঞান, খনিজবিজ্ঞান, ইতিহাস আৰু নৃতত্ত্ব আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অৱদানে জ্ঞানৰ জগতক সমৃদ্ধ কৰিছে। তেওঁ যুক্তি, পৰ্যবেক্ষণ আৰু অনুসন্ধানৰ জৰিয়তে সত্যক জানিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ভাৰতীয় সমাজ, সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু বিজ্ঞানৰ ওপৰত তেওঁৰ অধ্যয়নে আন্তঃসাংস্কৃতিক বুজাবুজিৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ দাঙি ধৰে। তেওঁৰ জীৱন আৰু কৰ্মই প্ৰমাণ কৰে যে জ্ঞানৰ কোনো সীমা নাই আৰু এজন সত্যিকাৰ পণ্ডিতে বিভিন্ন জ্ঞানক্ষেত্ৰক একেলগে আগবঢ়াই নিব পাৰে। সেয়েহে, আল-বিৰুণীৰ অৱদান আজিও বিজ্ঞান, শিক্ষা আৰু মানৱসভ্যতাৰ বাবে অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎস হৈ আছে।
---
---
লেখকঃ মোঃ জাহিৰ আলী।
